سزا جێگرەوەكانی بەندكردن و زیندانیكردنی تاوانباران لە سیستەمی سزایی مۆدێرندا

حەسەن مستەفا

مامۆستا لە زانكۆی سۆران
ماستەر لە یاسای گشتی

(دادوەری راستەقینە كەسێكە دەزانێت ئەویش زۆر لە تاوانبار دوور نییە، وەك تاوانبار گوناهبارە، لەو كاتەدا دادوەر و تاوانبار تێدەگەن هەردووكیان جەوهەرێكی یەكسان و سەرتاسەری كۆیاندەكاتەوە كە هەڵە و گوناهباری مرۆڤە...). "دیۆستۆڤسكی، لە رۆمانی تاوان و سزا"
لە سیستەمی سزایی سەردەم و مۆدێرندا، ئامانج لە سزادان بریتییە لە چاكسازی و گەڕاندنەوەی كەسی تاوانبار بۆ كۆمەڵگە وەك كەسێكی بەسوود لە پێناو بەدیهێنانی كۆمەڵگەیەكی تەندروست. لە دونیای پێشكەوتوودا، زۆرێك لە وڵاتان گۆرانكاریی ریشەییان لە سیاسەتی سزایی هێناوەتە كایەوە، بە جۆرێك جێگرەوەو ئەلتەرناتیڤی سزا قورسەكانی وەك زینداكیكردن و ڕاگرتنی تۆمەتبار و تاوانبارانیان گۆریوە بۆ سزای نوێ و سەردەمی، كە تیایدا هەم تاوانكار ئەگەری گۆرانكاری ئیجابی لێدەكرێت و هەمیش بارگرانی دارایی لەسەر دەوڵەت كەمدەكاتەوە.
سزا جێگرەوەكان كۆمەڵێك سزای نوێ و سەردەمین كە دادوەر بۆ هەندێ‌ تاوانی دیاریكراو بریاری لەسەر دەدات، ئەو سزایانە بەوە ناسێنراون كە ئازادی كەسی تاوانبار زەوت ناكەن و دووچاری سزای جەستەیی ناكاتەوە، بەڵكو لە بەرامبەر ئەو كردارەی تاوانییەی ئەنجامی داوە، چەند ئەرك و كارێكی دەخرێتە ئەستۆ كە سوود بە بەرژەوەندی گشتی دەگەینن، سەرەڕای ئەوە كە دەوڵەت ئەرك و تێچووی بەندیخانەكانی لەسەر نامێنێت، هاوكات تاوانبار پەیوەندی كۆمەڵایەتی بە كۆمەڵگەوە ناپچرێت و بەردەوام لە ژیان وەك كەسێكی ئاسایی.
ناساندنی سیاسەتی سزادانی مۆدێرن و سزا جێگرەوەكان
بەر لەوەی لێكۆڵینەوە لە بارەی سزا جێگرەوەكان بكەین، پێویستە یەكێك لە گرنگترین بابەتەكانی یاسای سزا بخەینەڕوو، ئەویش سیاسەتی سزاییە، ئەو دەستەواژەیە دەگەڕێتەوە بۆ بیرو فەلسەفەی یاساناسی ئەڵمانی (فورباخ -fenerbach) كە كۆمەڵێك ئامراز و وەسیلەی هێنا كایەوە بۆ ڕووبەڕووبونەوەی دیاردەی تاوان لە كۆمەڵگە، ئامراز و بیرۆكەكانی لە رێگەی زانستی تاوانناسی بایەخیان پێدراوە، بۆیە ئەم یاساناسە كە پسپۆری بواری زانستی تاوانناسی پراگماتیكی بیرۆكەی كاركردنی بۆ بەرژەوەندی گشتی لە بری سزادانی تاوانبار بە سزا جەستییەكان، چونكە سیاسەتی سزای راستەوخۆ پەیوەست بە سیاسەتی كۆمەڵایەتی و ئابووری و یاسایی. بۆیە ئەم یاساناسانە بیرۆكەی گۆرانكاری تیۆرە كۆن و تەقلیدییەكانی سزادانیان لە بەندكردن و سزای جەستەیی گۆری بۆ بیرۆكەی باشتركردن و كاركردنی تاوانبار لە ڕێگەی كاركردنەوە، چونكە لە زۆربەی كاتەكاندا سزادانی تۆمەتبار و كاریگەری لەسەر كەمكردنەوەی تاوان و چاككبوونی تاوانبار نەكردووە.
لە ڕوانگەی زمانەوانیەوە، بەگوێرەی فەرهەنگی (لسان العرب) ، سیاسەتی سزایی بریتییە لە ئەنجامدانی كارێك بە ئامانجی گەشەپێدان. هەروەها لە فەرهەنگی (المعجم الوسیگ)دا، سیاسەتی سزایی بە مانای ئەنجامدانی چاكسازی دێت. بەڵام لە ڕوانگەی دەستەواژەییەوەو فقهیەوە، یاساناسی میصری (د. ئەحمەد فەتحی سرور) پێناسەی سیاسەتی سزایی دەكات بەوە: بریتییە لە دانانی بنەماو پرەنسیپی پێویست بۆ ڕوبەڕووی بوونەوەی دیاردەی تاوانكاری و دانانی میكانزم بۆ دیاریكردنی سزای گونجا بۆ تاوانبار. هەروەها (د. رمسیس بنهام): بەوە پیناسەی سیاسەتی سزایی دەكات: لقێكە لە لقەكانی مەعریفە كە شێواز و رێككاری دووركەوتنەوە لە تاوان دەكات لەسەر ئاستی تاكەكەسی و كۆمەڵگە، هەروەها كاركردن بۆ دانانی پرەنسیپ و بنەمای پێویست بۆ مامەڵەكردن لەگەڵ تاوانباران. دەتوانین بڵێن سیاسەتی سزایی، بریتییە لە كۆمەڵێك سیستەم و رێككار كە لایەن یاساناسان و دەسەڵاتدارانەوە رێكدەخرێن بۆ رووبەڕووبوونەوەی دیاردەی تاوان و چاكسازی لە كۆمەڵگە.
چەمك و پێناسەی‌ سزا جێگرەوەكانی زیندانیكردن
سەردەمی ئێستا بە سەردەمی خێرایی دەناسرێت، پێشكەوتنەكان بە گشتی گۆی زەوی بۆ گوندێك بچووكردۆتەوە، ئەم خێرایی و پێشكەوتنانە بواری یاسایشیان گرتۆتەوە، بە تایبەتی بواری زانستی تاوانكاری، چونكە لە زانستی تاوانكاری مۆدێرندا ئامانج لە سزا بریتییە نییە لە ئازاردان و تۆڵەسەندنەوە، بەڵكو ئامانجی سزا بریتییە لە بنیاتنانی هەستی چاكسازی كەسی تاوانكار. یاساناسان و توێژەرانی بواری یاسای تاوان و سزا ناساندن و پێناسەیەكی گشتی و هاوڕایان بۆ چەمكی سزا جێگرەوەكان نەكردووە، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ نوێگەری و تازە هاتنەكایەوەی ئەم جۆرە سزایانە، هەروەها هاتنەكایەوەی ئەم سزایانە لە ئەوروپا ولاتانی پێشكەوتوو ریشەیەكی مێژوویی درێژی هەیە، بەڵام لە وڵاتانی رۆژهەلاتی ناوەراست و عەرەبی ئەم چەمكانە تازەن و ژینگە و بواری بە یاساییكردن و جێبەجێكردنیان سنووردارە.
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا هەندێ پێناسە بۆ سزا جێگرەوەكان خراونەتەڕوو لەوانە:
سزای جێگرەوە بریتین لە كۆمەڵێك سزای نوێ كە دادوەر لە جیاتی بەندكردنی تاوانبار بریاری لەسەر دەدات، ئامانجی سزا جێگرەوەكەش بریتییە لە ئەنجامدانێ كارێك یاخود خزمەتێك لەلایەن تاوانبار لە بەرژەوەندی گروپێك لە تاكەكانی كۆمەڵگە یاخود دامەزراوەیەكی خێرو چاكە یاخود بریاردان لەسەر ناردنی تاوانبار بۆ شوێنێكی تایبەت بە كاركردن و پەروەردەكردن لە پێناو چاكسازی كردن و دوورخستنەوەی كەسەكە لە ئازاردان. هەندێكی تر پێیان وایە كە سزا جێگرەوەكان بریتین لە بریاردان لەسەر سزادانی تاوانبار بە سزایەك جگە لە سزای بەندكردن لە بەندیخانە و سزادان بە سزایەكی تری جێگرەوە. هەروەها یاساناسی فەرەنسی (فرانسو ستاشل FrançoisStachelle) پێناسەی سزای جێگرەوە دەكات بەوەی (دەرچوونی حوكمی سزایی لەسەر تاوانبار بە ئەنجامدانی كارێك لە پێناو بەرژەوەندی گشتی بەبێ بەرامبەر). دەكرێت پێناسە سزا جێگرەوەكان بكەین، بریتین لەو سزایانەی كە بەندكردن و ئازادانی جەستی لە خۆ ناگرن، بەلكوو سزای كاركردن یاخود خزمەتكردن بۆ بەرژەوەندی گشتی یاخود داو و دەزگایەكی گشتی لەسەر تاوانبار دەسەپێنرێت بە ئامانجی چاكسازی لە كەسایەتی تاوانبار و كەمكردنەوەی بارگرانی دارایی لەسەر دەوڵەت.
گرنگی سزا جێگرەوەكانی زیندانیكردنی تاوانباران
بیرۆكەی هاتنەكایەوەی سزا جێگروەكانی دەگەڕێتەوە بۆ كۆنفرانسی نێودەوڵەتی تاوان و سزا لە لەندەن لە ساڵی 1872 ئەم بیرۆكانەش لە تێڕوانینی بیریار و فەیلسووفانی شۆرشی فەرەنسی و سەردەمی رێنسانس وەرگیرا، بە تایبەتی بیرمەندانی وەك رۆسۆ و مۆنتسكیۆ و كانت و فۆرباخی ئەڵمانی، كە جەختیان لەسەر ئەوە كردووە كە پێویستە هەڵسووكەوتی مرۆڤانە لەگەڵ تاوانباران بكرێت و تۆڵەسەندنەوەو ئازاردانی جەستەیی نەبێتە ئەلتەرناتیڤی تاوانكردن بەڵكوو چاكسازی و كاركردن لەسەر پەروەردە و كەسایەتی تاوانبار ببێتە جێگرەوەو ئەلتەرناتیڤ.
بۆیە سزا جێگرەوەكان لەم بوارانەی خوارەوە سوود و گرنگی تایبەتییان هەیە:
یەكەم: پێداچوونەوە بە سیاسەتی سزایی: یەكێك لە گرنگییەكانی سزا جێگرەوەكان بریتییە لە گونجان لەگەڵ پێشكەوتنەكانی ژیان و مافی مرۆڤ، بۆیە زۆربەی ولاتان لە ڕێگەی دانانی یاسای نوێ سیاسەتی سزای تیادا بەرجەستە دەكەن بۆ لادانی روحی تۆلەسەندنەوەو جێگیركرنی بیرۆكەی چابوونی تاوانبار لەو تاوانەی ئەنجامیداوه.
دووەم: سوود و گرنكی لەڕووی ئابوورییەوە: یەكێك لە گرنگی و سوودەكانی سزا جێگرەوەكان بریتییە لە سوودی ئابووری، چونكە كاتێك كەسێك تاوانێكی سووك ئەنجام دەدات و سزای بەندكردن و زیندانیكردنی بەسەردا دەچەسپێ، ئەوا پێویستی بە راگرتن و بەخێوكردن و دابینكردنی شوێن و مەرجەكانی تەندروستی دەبێت، بەلام ئەگەر بێتوو سزای جێگرەوەی وەكو كاركردن لە خاوێنكردنەوەی بینایەكی حوكمی یاخود شەقامی گشتی یاخود كاركردن لە دەزگایەكی خێراخوازی یان چاندنی دار و نەمامی بەسەردا بسەپێنرێت، ئەوا بارگرانی ئابووری لەسەر دەوڵەت سووك دەكات و لە هەمانكاتدا سوود بە خودی كەسی تاوانكاریش دەگەیەنێت.
سێەم: سوودی كۆمەڵایەتی: مرۆڤ بە سروشتی خۆی بوونەوەرێكی كۆمەڵایەتییە، كاتێك لە تاكەكانی كۆمەڵگە دادەبڕێت و زیندانی دەكرێت، ئەوا دووچاری نەخۆشیە دەروونیەكانی وەك گۆشەگیری و نامۆبوون دەبێت، هەروەها ئەگەر كەسەكە خێزاندار بێت ئەوا خێزانەشیان لەڕووی دارایی و كۆمەڵایەتییە دووچاری كێشە دەبنەوە، سەرەڕای ئەوەی تێكەڵبوون تاوانبار لەگەڵ تاوانبارە ترسناكەكان ئەگەری ئەوی هەیە كە سزادراو كە لە زیندان دەرچوو تووشی لادان و تاوانەكانی تر ببێتەوه.
سزا جێگرەوەكان لە یاسای سزایی فەرەنسی
فەرەنسا بە یەكێك لەو وڵاتانە دادەنرێت كە كاریگەری گەورەی لەسەر سیستەمی یاسایی وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەراست هەیە، ئەمەش بۆ دەوڵەمەندی و توانا فكرییەكانی یاسادانەرو بیرمەندە فەرەنسییەكانی وەك رۆسۆ و مۆنتسكیۆ دەگەرێتەوە. فەرەنسییەكانی دوای شۆرشی فەرەنسی گۆرانكاری گەورەیان لە سیستەمی یاسایی كرد و بەهۆی زۆربوونی رێژەیەكی زۆر لە بەندكراوان بەشێوەیەكی نایاسایی گۆرانكارییان لە یاسا سزاییەكان كرد، هەروەها لە ساڵی 1992 یاسای سزادانی فەرەنسی چووە بواری جێبەجێكردنەوە كە چەند نوێگەرییەك لەخۆ دەگرێت لە گرنگترینیان دانانی سزای جێگرەوەی بەندكردن و زینداكرن. لە ماددەی 131ی بڕگەی 8 لە یاسای سزادانی فەرەنسی هاتووە : (مەبەست لە سزای جێگرەوە بریتییە لە كاركردن لە پێناو بەرژەوەندی گشتی بۆ دەزگایەكی مەعنەوی گشتی یاخود كۆمەڵەیەكی پەیوەست بە بەرژەوەندی گشتی بەبێ بەرامبەر). هەروەها لە ماددەی 135-45 یاساكەدا هاتووە: دادگا بۆی هەیە بریار بدات بە سزایەكی جێگرەوە لە پێناو بەرژەوەندی گشتی بۆ دەزگایەكی مەعنەوی بێت، تەنها لەو كاتە سزاكە رادەگیرێت ئەگەر تاوانبار رازنەبێت بە سەپاندنی سزاكە.
بە گوێرەی یاسای سزادانی فەرنسی دادوەر دەسەڵاتی ئەوەی هەیە بریار بدات لەسەر هەندێ سزای جێگرەوە وەكو كاركردن لە دەزگا گشتییەكان كە سوودی گشتی هەبێت، وەكو پاكردنەوەی رێگای گشتی، بۆیاخكردنی بینایەكی گشتی، كاركردن لە پرۆژەیەكی كشتوكاڵی ... هیتد.
سزا جێگرەوەكان لە یاسا سزاییەكانی وڵاتانی عەرەبی
زۆرێك لە وڵاتانی عەرەبی گۆرانكارییان لە یاسا سزاییەكان كردووەو سزاكانی بەندكردن و سجنیان گۆریوە بۆ سزا جێگرەوەكان، لەوانە یاسادلانەری میصری گۆرانكاری لە یاسای ژمارە 58 ساڵی 1937 كردووە لە هەمواری ماددەی 18 ی یاساكەدا باسی كاركردن لە پێناو بەرژەوەندی گشتی كردووە، هەروەك لە ماددەی 479 جۆری سزای جێگرەوەی دیاری كردووە بە كاركردن لە پێناو بەرژەوەندی گشتی لە دەرەوەی بەندیخانە لە دەقی یاساكەدا هاتووە: هەموو حوكمدراوێك بە حەپسكردن بۆ ماوەیەك زیاتر نەبێت لە 3 مانگ بۆی هەیە داوای گۆرینی سزاكەی بكات لە حەپسكردنەوە بۆ كاركردن لە دەرەوەی بەندیخانە مادام دەقێك نەبێت پێچەوانەی ئەم سزایە.
هەروەها لە ماددەی 86 ی یاسای تایبەت بە بەندكراواندا هاتووە، دەكرێت حوكمدراو بە مەرج ئازاد بكرێت.
هەروەها یاسادانەری جەزائیری لە ماددەی 5 برگەی 1 لە یاسای ربێككاری سزایدا ژمارە 109 ی ساڵی 2009 دا دەقی لەسەر سزای جێگرەوە كردووە لە بەرامبەر سزای بەندكردن. لە یاساكەدا دەسەڵات دراوەتە دادوەر كە سزایەكی جێگرەوەی سزای بەندكردن بەسەر تۆمەتبار بسەپێت بە مەرجێك سزاكە كاركردن بێت بۆ بەرژەوەندی گشتی و تاوانبار پێشینەی تاوانی نەبێت و تەمەنی لە 16 ساڵ زیاتر نەبێت و ئەو تاوانەی ئەنجامیداوە سزاكەی لە 3 ساڵ زیاتر نەبێت. سیستەمی سزای كاركردن لە پێناو بەرژەوەندی گشتی و دەزگاكانی دەوڵەت بریتین لە چاندنی دارو باغ و هەروەها پاككردنەوەی مەلەوانگە و جادە و شۆستە و یاخود پاككردنەوەو بۆیاخكردنی قوتابخانەو نەخۆشخانەكان و كاركرن و خزمەتكردن لە خانەی بەساڵاچووان، یاخود سوود وەرگرتن لە كاركردن بە تاوانباران لە كێلگە و كانە بەردەكان و ... هیتر، ئەم سیستەمەی كاركردن بەم جۆرە سزایانە جگە لە فەرەنسا هەرەیەكە وڵاتانی وەك ئەمریكا و بەریتانیا و ئوسترالیا و ئیرلەندا و بەرازیل جێبەجێ دەكەن.
چەند حوكمێكی سزا جێگرەوەكان لە ئەمریكا
داداوەری بەناوبانگی ئەمریكی (مایكل سكونتی) لە شاری پەنسلڤانیا لە ویلایەتی ئۆهایۆ، یەكێكە لەو دادوەرانەی كە لە هەندێ‌ تاوان و سەرپێچیەكان سزا جێگرەوەكان جێبەجێ‌ دەكات. ئەم دادوەرە كار بە بنەمای (سزا لە جنسی كار) جێبەجێ دەكات، لێرەدا چەند نموونەیەك لەو حوكمانە دەخەینەڕوو:
١- خزماتكاریك لە ماڵی خاوەنكارێك لە منالێكی خاوەن ماڵەكەی دەدات ، دادوەر دادوەر مایكل سكونتی بریاری ئەوەی بەسەر خزمەتكارەكەدا سەپاند كە دەبیت زۆرترین كتیب وتارو وچیروك بخۆینیتەوە لەسەر پەروەردە دواتر لە دادگا لە بەردەم ئامادەبوان موناقەشەی لەسەر بكات وە باسی پەروەردەی منال بكات.
2- دوو گەنج دوای ئەوە لەسەر جسری ویلایەتی ئەوهایو دەوەستن و بەرد فری دەدەن بە مەبەستی تیكدانی شوێنەكە، دادوەر بریاری سزادانیان بۆ دەردەكات بەوەی لەسەر جسرەكە بۆەستن وە لافیتەیەك هەڵبگرن لەسەر بنوسری (داوای لیبوردن دەكەین لە كارە خراپەكانمان كە كردومانە).
ئەگەر سەیری یاسای سزادانی عێراقی بكەین دەبینین تەنها باسی سزای ماددی وەكو غەرامەكردن و زیندانی كردووە، بەبێ ئەوەی لە هیچ ماددەیەك باسی سزا جێگرەوەكان بكات، واتە دادوەر لە یاسا سزاكان دەسەڵاتی ئەوەی نییە بریار بدات بە سزادانی تۆمەتبار بە سزای كاركردن لە پێناو بەرژەوەندی گشتی وەكو پاككردنەوەی شەقامەكان و قوتابخانە و نەخۆشخانە و كاركردن لە پرۆژە كشتووكالیەكان. بۆیە پێشنیار دەكەین بۆ یاسادانەری عێراقی و كوردستان یاسای سزادان هەموار بكەنەوە ئەم سزا مۆدێرن و جێگرەوانە لە یاساكەد دەقنووس بكەن.
سەرچاوەكان:
1- د. محمود صالح الغنیمی: اصول البحپ القانونی، مگبعە دار النور، حلب، سوریا، 1995.
2- د. احمد فتحی سرور: أصول السیاسە الجنائیە، القاهرە، دار النهچە العربیە، 1972.
3- د. رمسس بهنام: المجرم تكوینا وتقویما، منشاە المعارف، الاسكندریە.
4- مچواح بن محمد ێ‌ل مچواح، "بدائل العقوبات السالبە للحریە مفهومها وفلسفتها"، حاچر عن جامعە نایف العربیە للعلوم، . 2012
5- د. برا‌‌و منژر عبداللگیف: الساسە الجنائیە فی قانون رعایە الاحداپ (دراسە مقارنە)، دار الحامد للنشر والتوزیع، الاردن ، 2009.
6- د. میمونی فایزە: العقوبات البدیلە فی النڤام الجزائی، بحپ منشور فی مجلە كلیە الحقوق / جامعە الحاج لخچر باتنە/ الجزائیر، العدد 11، 2017.
7-تركی فائزە: العقوبات البدیلە فی قچا‌و الاحداپ فی التشریع الجزائری، رسالە ماجستیر – جامعە محمد خچیر – بسكرە، 2017.
8- حدە بوستە، سوهیلە حمادو: العقوبات البدیلە فی التشریع الجزائی الجزائری، رسالە ماجستیر، جامعە‌ أحمد بوقرە - بومرداس - كلیە‌ الحقوق ، الجزائر.
9- یاسای سزادانی فەرەنسی ساڵی 1992.
10-یاسای سزادانی میصری ساڵی 1937.
11- یاسای سزادانی جەزائیری ساڵی 2012.
12-یاسای سزادانی عێراقی ژمارە 111 ی ساڵی 1969.

زۆرترین بینراو