"كێشە كۆمەڵایەتییەكان، بێكاری و هەژاری هۆكاری سەرەكی ئەم دیاردەن"

"كێشە كۆمەڵایەتییەكان، بێكاری و هەژاری هۆكاری سەرەكی ئەم دیاردەن"

شەهلا رەشید
رۆژ دوای رۆژ ژمارەی ئەو ئافرەتانەی نیوەشەو لەسەر شەقامەكانی هەندێك لە شارەكانی ئێران دەبیندرێن لە زیادبووندایە، ئەمە تا ئەو رادەیە بۆتە جێگەی مەترسی كە لایەنە پەیوەدارەكانی ئێرانی زۆر بە توندی هێناوەتە سەرخەت و كار لەسەر رێگری كردنی ئەم دیاردە دەكەن، بە پێی ئەو زانیارییانەی لە سۆشیاڵ میدیاكان و هەندێك كەناڵی فەرمی ئەو وڵاتە بڵاو كراونەتەوە، تەواوی ئەو ئافرەتانەی كە بە (شەقامی) ناسراون، هەریەكەوە كێشەی گەورەی كۆمەڵایەتی، ئابووری یا خێزانی هەیە، كە دواجار ئەم كێشانە ئەوەندە گوشاریان لەسەر ئەو ئافرەتانە دروستكردووە، كە ناچار بوونە پەنا بۆ شەقام ببەن.
كچانی سەر شەقام، بەو ئافرەتانە دەگووترێت كە دوای كاتژمێر 12ی شەو لە ماڵ دەچنە دەرەوە و لەسەر شەقام و پاركەكان دەسوورێنەوەو گیرۆدەی دەیان كێشەی ناخ هەژێن دەبنەوە، ئەو كچانە زیاترینیان بۆ پەیدا كردنی پارە لە رێگەی لەش فڕۆشی یا بازرگانی كردن بە ماددەی هۆشبەرەكانەوە لە ماڵ دەردەچن، بەشێكی زۆریان رووبەرووی رووداوی زۆر دڵتەزینی وەك توندوتیژی و دەستدرێژی دەبنەوە، هەنكێدیان گیرۆدەی تۆڕەكانی بازرگانی كردن بە مرۆڤەوە بوونە و هەندێكشیان بۆ بازرگانی پێ كردن و بڵاوكردنەوەی مادەی هۆشبەر سوودیان لێ وەردەگیرێت، تەواوی ئەو ئافرەتانە چ ئەوانەی گیرۆدەی ماددەی هۆشبەر یا بازرگانانی مرۆڤ بوونە، یا ئەوانەشی كە بازرگانیان پێوە دەكەن، لە ناچاری بەهۆی هەژاری و بێكاری و بێ پەنایی دەستیان بەو كارە كردووە، رێژەكە رۆژ لەدوای رۆژ بەرز دەبێتەوەو خەریكە بەشێكی زۆری شارەكانی ئێران دەگرێتەوە، بێ كاری، دانەمەزراندن، گرانی نرخی پێداویستییەكانی ژیان، زۆر بوونی كێشە كۆمەڵایەتییەكان و جیابوونەوەی هاوسەر، ئەمانە هەمووی هۆكاری سەرهەڵدانی ئەم دیاردە و چەندین دیاردەی دیكەیە كە بەرۆكی هاووڵاتییانی ئێرانی گرتووە، بەم هۆیانەوەش ژمارەی كچان و ئافرەتانی سەرقام و بازرگانانی مرۆڤ و ماددە هۆشبەرەكان زیادی كردووە، ئەمە تا ئەو ئەندازەیە مەترسی دروستكردووە كە حكومەتی لایەنە پەیوەندارەكانی راسپاردووە كاری جددی لەسەر ئەم دیاردە بكەن.
بۆیە شەوانە دەیان و سەدان لەو ئافرەتانە لە لایەن هێزە تایبەتەكانەوە دەستگیر دەكرێن، هەندێك لەو ئافرەتانە تا ئەو ئەندازە ناچار و پێویستن كە كار دوو سەرە دەكەن واتە هەم بازرگانی بەو ئافرەتانەوە دەكەن كە دێنە سەر شەقام هەمیش كار لەگەڵ دەزگا ئەمنییەكانەوە دەكەن و ئەگەر ئافرەتێك بێ خواستی ئەوان بجوڵێتەوە یا لە فەرمانیان دەربچێت و بە قسەیان نەكات رووبەرووی گرتن و سجن دەبێتەوە، ئەم حاڵەتەش دۆخی گیرۆدەبووەكانی ناخۆشتر كردووە و ناچاری كردوون كە لە تۆڕەكانیان بمێننەوە وەك كاڵایەك بەكار بهێندرێن.
بەڵام حكومەت دەستەوەستان نەوەستاوە و كار لەسەر ئەم دۆخە مەترسیدارە دەكات، لە دوایین ئامار كە لە ماڵپەرێكی ئێرانی بڵاو كراوەتەوە هاتووە، لە ئەنجامی لێكۆڵینەوەی لایەنە پەیوەندارەكانی كە سەر 2 هەزار ئافرەتی دەستگیر كراوی ناسراو بە(كچانی شەقام) دەركەوتووە، (600) لەو ئافرەتانە بازرگانی كردن بە ئافرەتانیان وەك پیشە ئەنجام داوە، (1400) كەسیشیان لە رێگەی جیاو بە هۆی تۆڕەكانی كۆمەڵایەتییەوە گیرۆدەی تەڵەی ئەم گرووپانە بوونە و پەیوەندییان لەگەڵ پیاوە هەوسبازەكانەوە دروستكردووە بێ ئەوەی بزانن مەترسییەكانی ئەم پەیوەندییە تا كوێیان دەبات.
لایەنە پەیوەندارەكان هەمیشە هەول دەدەن ئامارە راستەقینەی ئەم دیاردەیە بشارنەوە و وەك خۆی بڵاو ناكەنەوە، بۆیە بەپێ ئامارە نافەرمییەكان ئێستا زیاتر لە 1 ملیۆن ونیو بێوەژن و ئافرەتی تەڵاقدراو لە ئێران هەیە، رۆژانەش نزیكەی 160 كەس بەم ئامارانە زیاد دەبن، لە لایەكی دیكە نزیكەی 5 ملیۆن كچ لە ئێران هەن كە بە هۆی دۆخ و كێشەی جیاوە هاوسەرگیرییان نەكردووە، ئەمە لە كاتێكدایە كە تەمەن هاوسەرگیری كچان لە نێو بالغ بوون و كاتی هاوسەرگیری زۆر لێك دوور كەوتۆتەوە، واتە ئەگەر جاران تەمەنی دیاری كراوی هاوسەرگیری 18 ساڵ بووبێت ئێستا بۆ سەرووی 30 ساڵ بەرزبۆتەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی سەر هەڵدانی كێشەكانی كۆمەڵایەتی.
لایەنە پەیوەندیدارەكان بۆ رێگری كردن لەم دیاردە دەستیان بە ئێجرائاتی پێویست كردووە، لە دەستگیر كردنی دەیان كچ كە بە پێی رێنەماییەكانی و یاساكانی ئێران جل و بەرگ ناپۆشن و ئەو كچانەشی كە شەوانە لە سەر شەقامەكان دەمێننەوە. بە پێی ئامارەكانی ئەوانەی دەستگیر كراون بە هۆی بابەت و تۆمەتی جیاوەبووە كە بەم شێوەیە.
نزیكەی 10% گیراوان خوار تەمەنی 15 ساڵی بوونە، نزیكەی 47% لە نێوان 16 تا 20 ساڵ بوونە، 31% لە نێوان 21 تا 25 ساڵە بوونە، نزیكەی 14% 26 تا 30 ساڵە بوونە.
هەروەها لە نێو ئەو گیراوانە 84% سەڵت بوونە، 13% هاوسەردار، ئەوانی دیكەشیان ئەو ئافرەتانە بوونە كە جیابوونەتەوە.
لە بارەی ئاستی خوێندەواری و پلەی زانستی ئەو كەسانەی كە دەستگیر كراون، پێكهاتووە لە 47% خوێندەوارییان لە ئاستی مامناوەندی تا دیپلۆمیان هەبووە، 27% ئەوانە دەرچووی زانكۆ و پەیمانگاكان، 25% خاوەن بڕوانامەی بەرز بوونە وەك ماستەر و دكتۆرا.
ئەوانەی دەستگیر كراون 25% قوتابی قۆناغەكانی ئامادەیی بوونە، هەروەها 19% قوتابی زانكۆ، 15% خاوەن كاری ئازادن.
ئەوانەی كە دەستگیر كران 38% لە گەڵ كەس و كار و خێزانیان ژیان بەسەر دەبەن، 17,7% ئەوانە لەگەڵ یەكێك لە دایك یا باوكی ژیان بەسەر دەبات.
بە پێی لێكۆڵینەوەكانی 87,5% ئەو كەسانەی كە دەستگیر كراوون دۆسیە یا پێشنەییان نەبووە. 7,5% لەو كەسانە بۆ جاری دوهەم دەستگیر كراون.
ئەم ئامارە دەرخەری ئەو راستییەن كە كۆمەڵگەی ئێران لە مەترسییەكی جددی دایە، لەبەر ئەوەی تەنها گیرۆدەی ئەم كێشەیە نین، بەڵكو دەیان كێشەی دیكە بەرۆكی ئەم كۆمەڵگەیەی گرتووە، كە دیارترینیان ماددەی هۆشبەر، بەرزبوونەوەی رێژەی تاوان، بێ كاری، هەژاری، جیابوونەوەی هاوسەران، كمبوونەوەی ویستی هاوسەرگیری.

بابەتى پەیوەندیدار جۆراوجۆر

زۆرترین بینراو