ئابوری توریسم و فەرهەنگسازی

كاروان كەریمخان

 

ئابوری توریسم یەكێكە لەو سەرچاوە ئابوریانەی كە خەرجی كەمە، و ئەگەر سەقامگیری سیاسی و ئاسایشیی هەبێ، داهاتی بەردەوام و زۆری هەیە. ئابوری گەشتیاری بە پێی ناسینی تواناكانی وڵات و فەرهەنگی خەڵكی دەوروبەر چەند جۆر و ڕەهەندن. واتا هەر وڵاتێك چەند جۆرە توانایەكی هەیە بۆ دانانی سەرچاوەی توریستی. گەشتیاری گشتی و سروشتی، وەرزشی، دەرمانی، ئایینی، مێژوویی، سەركێشی، ڕەسەدی فەلەكی و دەیان جۆری دیكەی ڕاكێشانی گەشتیاری دەبنە هۆی داهاتێكی بەردەوام بۆ وڵات. ئابوری توریسم جگە لەوەی كە دەبێتە هۆی هات و داهات دەبێتە هۆی گۆڕینەوەی فەرهەنگ. ئەو وڵاتانەی كە گرینگی بە سەرچاوەی داهاتی گەشتیاری دەدەن خەڵكێكی نەرم ڕەفتارترن و گۆڕینەوەی فەرهەنگی تێدا زیاتر دروست دەبێت. بەم دیدگایە ئەگەر سەیری كوردستان بكەین دەبینین كە وڵاتی ئێمە لە چاو وڵاتانی باشووری ئێمە وڵاتێكی بە هاتەیە و توانای ئەوەی هەیە ببێتە سەرچاوەیەكی ئابوری گەشتیاری. لە كوردستاندا دەكرێ چەندین جۆرە هۆكاری ڕاكێشانی گەشتیار دابنرێت و كاری لە سەر بكرێت. بۆ وێنە ئەگەر بمانەوێ گەشتیاری دینی ڕاكێش بكەین دەتوانین گرینگی بە لالەش بدەین؛ دەتوانین بۆ ڕاكێشانی گەشتیاری شیعە گرینگی بە شارێكی وەك سەید سادق بدەین. دەتوانین گەشتیاری وەرزشی بە هێز بكەین و شاخەوانی و ڕەوەزەوانی و خلیسكانێی سەر بەفر لە زۆربەی ناوچەكانی كوردستان دابنێین. بە گشتی مەیلی ئابوری سروشتی لە كوردستان هەیە و حكومەتیش وردە وردە سەرنجی باشتری بۆ هەیە و خەڵكیش تا ڕادەیەك بە بێ بەرنامەیی بەرەو ئابوری گەشتیاری هەنگاویان ناوە. بەڵام ئەم مەیلە بە بێ سیاسەتێكی ورد و زانستیانە ڕەنگە دەرئەنجامی باشی نەبن. بەهێز كردنی ئابوری گەشتیاری پێویستی بە فەرهەنگ سازیەكی زۆر ورد هەیە. ئەم فەرهەنگ سازیە دەبێ لە لایەن ئەو كەسانە دابرێژرێ كە لە بواری سیاسەتی فەرهەنگی كاریان كردوە و دەتوانن بە پێی ئامانجی حكومەتی كوردستان بەرنامەی درێژمەودایان هەبێ؛ ئەم كارە كاری یەك شەوە نیە و كاری فرەی گەرەكە. یەكێك لەو كارانە ئەوەیە كە دەبێ ناوچە گەشتیاریەكان بە فۆڕمێكی كوردی بپارێزرێن و ببنە شوێنێكی نوێی تایبەت و نەدیتراو بۆ گەشتیاران. هەروەها نابێ ڕێگە بدرێ كاری بیناسازی بە بێ بەرنامەی فەرهەنگی بە بێ ئامانجی سیاسی دروست بكرێت. بە داخەوە دەبینین كە ناوچە گەشتیاریەكانی كوردستان بە تایبەتی ناوچە گەشتیارییەكانی سۆران پڕ بوون لە بلۆك و شیش و بیناسازیەكی شارئاسا. واتا ئەم جۆرە بیناسازیە لە ناوچە توریستیەكانی كوردستان هیچ شتێكی سەیر و تایبەت بۆ گەشتیار وێنا ناكەن و تەنانەت بۆنەتە هۆی تێك دانی دیمەنە سروشتیەكە. ئەگەر سەیری گەلی عەلی بەگ و بێخاڵ و كانی ماران بكەین دەبینین كە جگە لەوەی پڕ بوە لە بلۆك و ئەلیكۆبۆن تەنانەت خەریكە دیمەنی ئاوهەڵدێرەكەش دەشاردرێتەوە. بەڵام ئەگەر سەیری وڵاتانی دەوروبەری خۆمان بكەین دەبینین لە فەرهەنگی گەشتیاریدا لە ئێمە لە پێشترن. تەنانەت وڵاتانی جیهان جگە لەوەی كە لە ڕێگەی سەرچاوە گەشتیاریەكان دەبنە خاوەن ئابوریەكی باش هەوڵ دەدەن سۆز و ئینتیمای بیانیەكانیش بۆ وڵاتی خۆیان دروست بكەن. بەم چاویلكەوەسەیری وێنەی هۆتێلێكم دەكرد لە هەورامانی تەخت لە ڕۆژهەڵاتی كوردستان كە بە بەردی سروشتی سەرنج ڕاكێش دروست كرا بوو. ئەم هۆتێلە مومەیەزە لە چاو هۆتێلەكانی چەمەنتۆیی و شوشەیی ناو شارەكان. ئەم هۆتێلە نەك هەر دیمەنی دیمەنی سروشتی ناوچەكەی تێك نەداوە بەڵكو بۆتە هۆیەكی گرینگی ڕاكێشانی گەشتیار بۆ ئەم ناوچەیە. وێنەی ئەم هۆتێلە لە تۆڕە كۆمەڵایەتیكان دەستاودەست دەكرێ و زۆر كەس تەنها لە بەر جوانی ئەم هۆتێلە دەچنە ئەم شوێنە. دەتوانین بڵێین ئەم هۆتێلە بۆتە هۆی زیاتر ناساندنی شوێنەكە و ئەو گەشتیارانەی كە دەچنە ئەم شوێنە ئەگەر شەو لەم هۆتێلەش نەمێننەوە وێنەیەك لە گەڵ بینای هۆتێلەكە دەگرن. بێ گومان ئەم كارە لە عەقلێكی ئابوریانە و سروشت پارێزانە و كەلتور ئاسا هەڵقوڵاوە و چەندین ئامانجی ئابوری و فەرهەنگی لە یەك كاتدا دەپێكێ. لە ڕاستیدا وڵاتانی دونیا بە مەبەستی ئاشنا كردنی میوانان بە ژیار و كەلتوری خۆیان هەوڵ دەدەن شتی تایبەت لە شوێنی مێژوویی بفرۆشن بۆ ئەوەی خەڵك ناچار بێت بچێ و شارستانیەت و فەرهەنگی ئەوان ببینێ. بەڵام ئێمە خەریكین دیمەنی ئاوهەڵدێر و قەڵایەك بە چەمەنتۆ و بلۆك دەشارینەوە. ئەم كارە ڕیشەی لە نەبوونی بەرنامەی فەرهەنگیە و دیارە سیاسەتی كەلتوری گەشتیاری ئێمە هێشتا لاوازە و تەنانەت هیچ ئامانجێكی سیاسی و فەرهەنگیمان بۆ ئابوری گەشتیاری نیە.ئێمە وەك بەڕێوەبەرایەتی ناحیەی خەلیفان لە ئاوهەڵدێری گەلی عەلی بەگ كە شوێنێكی ناحكومیە و شوێنێكی گەشتیاریە و بەشێكە لە دایكی نیشتیمان تاكوئاڵا مەنحوسەكانمان فڕێدا و ئاڵای كوردستانمان پڕ ڕەنگتر كرد زۆری كێشا.ئێمە دەزانین كە هۆكاری ئەم لاوازیە چیە و هەمومان گرێیەكان دەبینین بەڵام ئەوەی لێرەدا دەبێتە پرسیاری سەرەكی ئەوەیە كە چارەسەر چیە؟ لە وەڵامدا، چارەسەری ئەم شتە تەنها بە پسپۆڕانی سیاسەتی فەرهەنگیی دەكرێ.واتا كاری سیاسەتی فەرهەنگی تەنها بە خاوەن بڕوانەمەیەكی پەیمانگای گەشتیاری و ئابوری ناكرێت. پێویستە لە دانانی بەڕێوەبەرانی شارەوانی و دامەزراوە گەشتیاری و ژینگەییەكان زیاتر ورد بینەوە و تەنها گرینگی بە بڕوانامەیەك نەدرێت. پێویستە بەرنامەی ئابوری گەشتیاری بە كاناڵی سیاسەتی فەرهەنگیدا بڕوات. میكانیزمی دانانی سیاسەتی فەرهەنگی گەشتیاری دەبێ لە شارەوانیەكان دابنرێت. پێویستە شارەوانی شارەكان بە هێز بكرێن و كاروباری گەشتیاری بەوان بسپێردرێت. شارەوانیەكانیش دەبێ ژووری تایبەتی فەرهەنگیان هەبێ. دەبێ شارەوانیەكان پەیوەندیان لە گەڵ زانكۆكان هەبێ و پڕۆژەی سیاسەتی فەرهەنگی بۆ شوێنە گەشتیاریەكان داوا بكەن و بە شێوەیەكی زانستی و بە پێی ئامانجی سیاسی حكومەتی كوردستان گرینگی فەرهەنگی بە شوێنە گەشتیاریەكان بدەن. هەروەها دامەزراوەكانی ژینگە و ژینگە پارێز و گەشتیاری كاری هاوشێوە بكەن بۆ ئەوەی دیدگای پارە كۆ كردنەوە لە شوێنە گەشتیاریەكان بۆ دیدگای فەرهەنگی- سیاسی و ئابوری بگۆڕدرێت. شایانی باسە پێویستە سیستەمی ئیداری شارەوانی و دامەزراوەكانی ژینگە و گەشتیاریش پێداچونەوەیان بۆ بكرێت. دەبێ ئاگامان لێ بێت كە ئەگەر ئەو هەموو دامەزراوە هاوشێوانە هەبن هاوتەریبكاریەكی شێواو دروست دەبێ و ڕەنگە نەكرێ سیاسەتێكی هەماهەنگ و مەبەستدار بە ڕێكی جێبەجێ بكرێت. بۆیە وا باشترە خۆ لە هاوتەریب كاری بپارێزین. بۆ ئەم كارانە واچاكە شارەوانیەكان بە هێز بكرێن و دەسەڵاتیان زیاتر پێ بدرێت. هەروەها پێویستە جارێكی دیكە بە وردی سیاسەت و ئێلێمان و كار و بەشەكانی شارەوانیەكان پێداچونەوەی زانستی بۆ بكرێت.

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو