ئازادی و خود

نیگا قادر

 

ئازادی لەبنەمادا ئازادی نییە! قبوڵكردنی وجودی خۆتە وەك ئەوەی هەیت و بوونت هەیە، كاتێك گەشتیتە بوونت هەر خودی خۆت ئەودەمانە ناچار دەبیت ڕێز لە (سەروەری، ماف، هەبوون، نەبوون، شكست و سەركەوتنی) كەسانی تر بگری، ئەوەیە كە دەرگیری پەروەردەیەكی سیستەماتیكییەو ڕاهاتنە لەسەر ئاشتەوایەكی كۆمەڵایەتی لەناو تاك بەتاكی كۆمەڵ و، بە ئەخلاقی كردنی تەواوی دامەزراوەكان دەبێت. هەروەك جۆن ستیوارت مێل، دەڵێ : ئەگەر مرۆڤایەتی جگە لەیەك كەس، ڕایەكیان هەبوو، ئەوە تەنها یەك كەس ڕایەكی پێچەوانەی ئەو ڕایەی هەبوو، مرۆڤایەتی هەر ئەوەندە ڕەوایەتی هەیە لە بێدەنگكردنی ئەوكەسە، بەقەدەر ئەوەی ئەوكەسە دەسەڵاتی ئەوەی هەبێ هەموو مرۆڤایەتی بێدەنگ بكات.
گرنگ ئەوەیە لەسەر ئەم چەند دێرەی مێل بوەستین، مێل بەرگری لە ڕادەربڕینی تاكێك دەكات بەرامبەر هەموو مرۆڤایەتی، ئەگەر مرۆڤایەتی لەلایك بێ، ئەوە تاكە كەسێكی خاوەن ڕای جیاواز لەلایەكی ترە.
بێدەنگ كردنی تاكێك لای مێل وەك بێدەنگ كردنی هەموو مرۆڤایەتییە! بەڵام لێرە پرسێك دێتە پێشەوە، ئایا مێل بۆ ئەوندە بەرگری لە ئازادی دەربڕینی تاك دەكات؟
هۆكاری بەرگری كردن لە ڕادەربڕینی ئازاد كە بەشێك لە گەیشتن بە ئازادی بنەمای سوودگەرایە، كە پایەكانی لەسەدەی حەڤدە لەلایەن جێرمی بێنتامەوە دانرا، جێرمی پێی وابوو هەر بیرۆكەیەك یان هەر دەربڕینێك كاتێك ڕەوایە كە ببێتە هۆی سوود بۆ دەورووبەر، بنەمای دیاری سوودگەراكان (زۆرترین سوود بۆ زۆرترین خەڵك) بانگەشەی هەرە دیارەكانیان بوو، كە مێلیش سەر بەو قوتابخانەیە بوو.
وەك ستیوارت مێل دەڵێ: سەركوتكردنی بیروڕایەك ئەگەر سوودی هەبێ و سەركوت بكرێ ئەبێتە هۆی زیان بۆ مرۆڤایەتی و لێی بێ بەش دەبێ.
لێرەوە سەركوتكردنی ڕایەك خراپەیەكی زۆر گەورەترە لەوەی هەر تەنها بریتی بێت لە بێدەنگكردنی تاكێك، چونكە لەهەردوو بارەكەدا ئەگەر راست بێت یا هەڵە ئەوە كۆمەڵ سوودی لێ دەبینێ، هەر وەك ئێستا تەواوی كۆمەڵگای كوردی دژی بیروباوەڕێك دەوەستنەوە یا سەركوتی دەكەن، بیانەوێ هەر گۆڕانێك لەهزر و پەروەردەی كۆمەڵ دروست بكەن، ئەو ئارگۆمێنتەی لە كلتووردا وجوودیان هەبووە و دەبێ دیسانەوە دەرگیری پەروەردەی (خێزان بە پلەی یەكەم و ئێستا سۆشیال میدیاكان هاتوونەتە پلەی دووەمی پەروەردە، لەناو تۆڕی سیستەمی پەروەردەدا، ڕۆڵێكی نەرێنی لەئاراستەكردنی ئەخلاقی پەروەردەی تاك دەگێرن، قوتابخانەو ناوەندە ئایینییەكان ...هتد). رۆلی خۆیان دەگێرن لەو زەمینە ناسازەدا. كلتور لای ستیوارت مێل وەك ئامرازێكی بۆ ڕێخكستن، یا ئەتوانین بڵێین ڕێخكستنەوە دەبینێ، كە خۆی لە ئاراستەی تاك لە هزرو بیروبۆچوونیان دەبینێ، كە ئەگەری كاڵ بوونەوە و گۆڕانكاری تێدا هەیە كە ئەویش لەگەڵ ئازادی ڕادەربڕینی تاك خۆی دەبینێتەوە.
مێل بڕوای وابوو گوستنەوەی بیروڕاكانمان لەسەر بنەمای هەقیقەت دەبێ، كاتێك سەرجەم ئەگەرەكان كراوە بن لەبەردەم ڕا دژ و پێچەوانەكان، بەڵام ئەوەی گرنگە هەقیقەت بۆ ئەبەد سەركوت ناكرێ، هەقیقەت لەوێیە كە راستە، بەڵام كاتێك سەردەمانێك دەگۆڕێن و بیروڕاكان دەگۆڕێن هەقیقەت لەوێدا گۆڕانی بەسەردا دێ، نموونە سوكراتی فەیلەسوفی یۆنانییە، خۆی كوژرا بەڵام تیشكی فەلسەفەكەی بەشێوەیەكی زیندوو بەسەر تەواوی مەعریفەو كایەكانی هەقیقەتدا دەدرەوشێتەوە.
بەكورتی ئازادی ڕادەربڕین لێرەدا گرنگی خۆی دەخاتە بەردەست، كە بتوانێ كەشێكی لێبوردەی كۆمەڵایەتی، ئایینی و، سیاسی دروست بكات. ئەگەر لەو ڕەهەندەوە سەیری رۆڵی لایەنی ئایینی و كۆمەڵایەتی...هتد بكەین.
هەقیقەت بوون و نەبوونی پەێوەستە بەوەی بڕوایان پێیە یا نا، ئەگەر هات و لەبنەماكانیدا چەسپا، ئەوە كەشێكی لێبوردەیی و ئاشتەوایی دروستەكات، كە لە لای مێل ئەمە كلیلی شارستانییەتی كۆمەڵگایە، كە بەداخەوە دەتوانم بڵێم كورد كلیلی ئەو مەعریفەیەی ون(بزر) كردووە.

زۆرترین بینراو