ئایا وەرچەرخانێك لە سیاسەتی دەرەوەی توركیا ڕوویداوە؟

بەهرۆز جەعفەر

ساڵی (2007) هەریەكە لە عەبدوڵا گویل و ڕەجەب تەیب ئەردۆگان تەوای باڵوێزو نوێنەرایەتیەكانی جیهانی عەرەبیان لە وڵاتەكەیان بانگهێشت كرد، بۆیان ڕوون كردنەوە كە توركیا لەسەردەمی ئەكپارتی دا بە نیازە تاوتوێی یەكێتیەكی هاوشێوەی یەكێتی ئەوروپا لە ناوچەی ڕۆژهەڵاتی ناوەراست دروست بكات، لەوەش زیاتر توركیا ئەیەوێت ببێتە ڕێبەرێكی هەرێمایەتی. ئەم داوایە لە كاتێكدایە توركیا زیاتر لە نەوەت ساڵە هەوڵ ئەدات ببێتە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا. لەسەردەمی شەڕی داعش دا سەرۆكی فەڕەنسا فرانسو هۆڵاند بە تەوسەوە وتی « توركیا ساڵی 4000 هەزار ئەبێتە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا». هەرچەندە پرۆسەی بەئەندامبونی توركیا لە یەكێتی ئەوروپا ڕێگەیەكی دوورودرێژی بڕی و لەتەواوی خانەی زانسیە سیاسیەكان و پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا بابەتی (Turkey and EU membership) بوەتە وانەو ئەخوێندرێت. بەڵام چاودێران ئەم بە ئەندامبونە بە گەشتێكی نەزانراو (UnKnwon Trip) ناوئەبەن.
سەرۆك كۆماری توركیا « ڕەجەب ئەردۆگان» بڕیاری دا لە ڕێكەوتی (24ی تەمموزی2020) بۆ یەكەمجارو دوای (85) ساڵ نوێژی هەینی لە «ئەیاسۆفیا» بكرێت. ئایا سۆفیا پێش سەرهەڵدانی ئیسلام شوێنگەی ئاینیی مەسیحیەكان بوە لەسەردەمی بێزەنتینیەكاندا.
ئەتوانین، بە ڕوونی ئەوە دیاری بكەین كە گواستنەوەی ئایا سۆفیا لە موڵكی بەڕێوەبەرایەتی كاروباری شوێنەوارە مێژوییەكانەوە بۆ بەڕێوەبەرایەتی كاروباری ئاینی، سەرئەنجام و دەرخەری سزاكانی ئەمدواییەی یەكێتی ئەوروپایە كە خستویەتیە سەر توركیا، بەتایبەت لە پەیوەند بە كێشەی قوبرسەوە ئەوروپا بەردەوام هەڕەشە لە توركیا ئەكات. هەروەها دەستوەردانەكانی توركیا لە لیبیا. توركیا ئەندام نییە لە یەكێتی ئەوروپاو، ئەندامە لە ناتۆ، پابەند نییە بە ڕێساكانی ناتۆ وە، وە هەروەها لە چەندین شەڕو پشێویشدا توركیا ڕەخنەی ئەوەی هەیە كە ناتۆ هاوكارییان ناكات. لە دوای بەهاری عەرەبیەوە تا كۆتایی ساڵی (2019) ڕێژەی پەنابەری سوری و عێراقی لە توركیاو سنورەكانی گەیشتوە بە (٨.٢) هەشت ملیۆن و دووسەت هەزار كەس. بەردەوام ئەردۆگان هەوڵیداوە پارەو سەرمایەگوزاریی بەم رێگەیەوە پەیدا بكات، لە لایەكی تریشەوە وەك كارتی فشار دژی ئەوروپا بەكاریان ئەهێنێت و ناو بە ناو سنورەكان ئەكاتەوە.
توركیا نابێتە ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا، لە تەنیشتیەوە قوبرسی یۆنانی و ئیسرائیل غازی سروشتی لە دەریای ناوەڕاست دەرئەهێنن، توركیا زۆر پێویستی بە غازی سروشتیە بە بەردەوامی ساڵانە بایی (٤٢ بۆ ٥٦) ملیار دۆلار غاز ئەكڕێت. ساڵی وەها هەیە (٢١٪) بودجەی وڵاتەكە بۆ كڕینی غازی سروشتیە. هاوپەیمانێتیەكانی دەریای ناوەڕاست بە تەنیشت یەكەوە (میسر، یۆنان، قوبرس، ئیسرائیل) هەمویان سنوری هاوبەشیان هەیەو سودمەندی غازی سروشتین و مانۆڕ ئەكەن، هەر هەموشیان ناحەزی بێ چەندو چونی ئەردۆگانن؟. ئەمەش لە بەر یەك هۆكاری سادەیە، كە بریتیە لە وەرچەرخان لە سیاسەت و تێگەیشتنی فەرمانڕەوایی توركیادا. وەرچەرخانەكەش ئەوەیە توركیا لە ناسیۆنالیزمێكی ڕەگەزپەرستیەوە (ئیتنۆ- نەیشناڵیزم) ەوە وەرچەرخاوە بۆ ئیسلامگەرایەكی دەستەڵاتخواز (Islamic Authoritarianism ). ئەمەش سەردەمی بەربەریەتی خەلافەتی عوسمانی بیری ئەوروپاو وڵاتانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و دەریای ناوەڕاست ئەهێنێتەوە. ئەمە وەك هەڕەشە ئەبینرێت لای هەموو ئەوانەی پێشوتر بە دەست توركەكانەوە چەشتویانە.
ئەم هەنگاوی وەرچەرخانە لە دوای كودەتا سەر نە گرتوەكەی (١٥ ی تەمموزی ٢٠١٦) ەوە لە توركیاو تێگەیشتنی فەرمانڕەواكانی دا ڕوویداوە. ئەردۆگان بە یەكجاریی دەستبەرداری پرسی دیموكراسیەت لە ناوەوەی توركیا بو، پرۆسەی ئاشتی لەگەڵ كوردو پەكەكە هەڵوەشایەوە. هەروەها لە حوزەیرانی (٢٠٢٠) دا بەڕێوەبەرایەتی گشتی سزاكان و دەستبەسەراگرتنی سەر بە وەزارەتی دادی توركیا ڕایگەیاندوە (١٩٦) زیندانیان لە ماوەی چواردە ساڵدا (٢٠٠٦ بۆ ٢٠٢٠) دروست كردوە. ژمارەی زیندانیەكان لە ناوەڕاستی ٢٠١٨ بۆ ناوەڕاستی ٢٠٢٠ بە ڕێژەی (١٤٪) زیادی كردوە.
سەرباری ئەمانە، توركیای پێش ساڵی (٢٠١٦) ئەو حكومەتە بو كە هەر پارچە زەوییەك، هەر باخچەو شەقامێكی بویستایە پەیكەرێكی ئەتاتۆركیان تیا دروست ئەكرد. بە پێچەوانەوە ئێستا لە هەر شوێنێكدا توركیا مزگەوتێك ئەكاتەوە. لە قوبرسی توركی ژمارەی دروستكردنی قوتابخانەی ئاینی و مزگەوت كە هەڵكشاندایە، لە سێپتەمبەری ٢٠١٨ ەدا ئەردۆگان بە بەهای (٣٠) ملیۆن یۆرۆ لەسەر ڕووبەری (١٦٥٠٠) مەتر چوارگۆشە لە ئەڵمانیا مزگەوتێكی كردەوە. سەرباری ئەمانە، زیاتر لە (٤٠٠٠٠) چل هەزار سەربازی لەو پارچە بچوكەی قوبرسی باكور جێگیركردوە. وەك چۆن داگیركردنەكەی لەسەردەمی «بوڵند ئەجەوید» لە ساڵی (١٩٧٣) بە فتوای ( نەجمەدین ئەربەكان) بو، مانەوەی ئەمانە لە قوبرسە توركیەكەدا ئارگیۆمێنتێكی سیاسی نەماوە، تەنها فتوایەكی پێویستە.
هەرچۆنێك بێت ئۆردەری جیهانی لە پاشەكشەدایەو، هێزە هەرێمایەتیەكان ڕۆڵیان زیادبوە. توركیاش لەو هێزە ناوچەییانەیە كە لەو پەڕی بەهێزی خۆیدایە. چاودێران هەڵكشانی توركیا لە لیبیا وە بۆ باكوری عێراق بە مەترسی دائەنێن، چونكە ئەمە خەونی گەڕانەوەیە بۆ فراوانخوازیی ئیسلامگەرایی توركی لە ناوچەكەدا، بەڵام كەمیش نین ئەوانەی پێیانوایە ئەردۆگان كۆتا پیاوی دەستەڵاتخوازیی ئیسلامیی- ئیخوانییە لە مێژوودا و، ڕەنگە دوای یەكلاكردنەوەی دۆسیەی ئێران دەمەو بەیانێك گۆرانكاریی نێو- خۆیی لە توركیادا دروست بێت.

زۆرترین بینراو