ئەو نیوەیەی كۆمەڵگە, كە ناتوانێت رای خۆی دەرببرێت

ئەو نیوەیەی كۆمەڵگە, كە ناتوانێت رای خۆی دەرببرێت

لە كۆمەڵگەی كوردیدا تا ئێستا پیاو سالاری بوونی هەیە، ئەمەش كاریگەری كردۆتە سەر ئازادی رادەڕبرینی ئافرەتان، كاتێك ئەفرەتەكانمان بیانەوی بیروڕاكانیان دەربڕن روبەرووی بەربەست دەبنەوە، ئەمەش دەبێتە هۆی ئەوەی ئافرەت نەتوانێت پێشبكەویت، لە كاتێكدا گەر بوار بە ئافرەتەكانمان بدرێت، دەتوانن رۆڵێكی كاریگەر و ئەرینی بگێرن لە كایەكانی كۆمەڵگە.
ئا/ شیلان بورهان هەركی
رۆژین جاسم، قوتابی لە زانكۆی سۆران، لە بارەی ئازادیەكانی ئافرەت لە كۆمەڵگەدا بەم شێوەیە بۆمان دوا" ئازادی دەربڕین یەكێكە لە سەرەكیترین مافەكانی مرۆڤ، بێ جیاوازی ڕەگەزی و تەمەنی و لە چوارچێوەی یاسا ئاماژەی پێكراوە، دەستوری عێراقی ساڵی ٢٠٠٥ لە مادەی (٣٨): دەوڵەت ئەو خاڵانەی خوارەوە دەگرێتە ئەستۆ بە مەرجێك نەبێتە هۆی تێكچوونی یاسا و ئادابی گشتی یەكەم: ئازادی دەربڕین بە هەموو شێوەكان, بۆیە ڕێزگرتن لە مافەكان وەك مافی دەربڕین بەهای كۆمەڵگا دەردەخات، هەرچەندە ژنانی كورد لە ڕابردوودا تووشی چەوساندنەوەی كۆمەڵایەتی و كولتووری هاتوون، بەڵام بینیمان ژنانی كورد ڕوڵێكی بەرچاویان بینی لە هەموو بوارەكاندا، كۆمەڵگەی كوردی كە زیاتر بیروبۆچوونەكانی باوك سالاری تێدا زاڵە، بۆیە بەشێوەیەكی ڕوون دەبینین كە ئافرەت رووبەڕووی كێشەی زۆر دەبێتەوە لە كۆمەڵگەدا، لە زۆر شوێن پیاو لە جیاتی ئافرەت بڕیار دەدات كە ئەمەش بچووكترین مافی مرۆڤە كە ئافرەت لەو مافەش بێ بەش بووە، ئافرەت لەناو خێزانیشدا ئەو مافەی پێنەدراوە كە بە ئازادی لە بواری بابەتێك ڕاوبوچوونی خۆی دەربڕێت، هەرچەندە ئەمە جیاوازی هەیە لە خێزانێكەوە بۆ خێزانێكی تر بەڵام بەشێوەیەكی گشتی ئەم شتە بوونی هەیە، كاتی ئافرەت بیروبۆچوونەكانی دەردەبڕێت سەركونە دەكرێت تووشی كێشەی هەمەجۆر دەبێت زۆربەی جار بە ترسەوە قسە دەكات، بەهۆی كاردانەوەكانی كومەڵگە بەڵام ناكرێت بخرێتە ئەستوی داب و نەریت چونكە پەروەردەكردنی تاك رۆڵی سەرەكی دەبینێت لەلایەن خێزانەوە، بۆیە ئافرەت یەكەمجار لە نێو خێزانی خۆیدا رێز لە بیروبۆچوونەكانی بگرێت و ئازادی پێ بدرێت بۆ ئەوەی لە كاتی دەربرینی بیروبۆچوونەكان ترسی لە كاردانەوەی كومەڵگە نەبێت، زۆرجار ئافرەت لەسەر ژیانی تایبەتی خۆی ناتوانێت بڕیار بدات، بۆ نموونە هەڵبژاردنی هاوسەری ژیانی زۆرجار بە پێچەوانەی خواستی ئەو جێبەجێ دەكرێت، و بێگومان ئافرەت كاتێك دەیەوێت بیروبۆچوونەكان دەرببڕێت رووبەرووی ئاستەنگ و بەربەست دەبێتەوە هەم لە ناو خێزان و هەم لە ناو كومەڵگادا، دەبینین كاتێك ئافرەت لە شوێنێك بیروبۆچوونی خۆی دەڵێت لێكەوتەی جوراوجوری لێدەكەوێتەوە تۆشی جۆرەها كێشە دەبێتەوە لەلایەن پیاوان هەندێك جار بە چاوێكی كەم سەیری ئافرەت دەكرێت، هەرچەندە بیروبۆچوونێكی دروستی هەبێت بۆیە زۆرجار دەبینین كە ئافرەت دەبێتە قوربانی لە رووی جەستەی و دەروونی، هەروەها یەكێكی تر لە بەربەستەكان ئەوەیە خودی ئافرەت خۆی هۆكارە بۆ ئەوەی نەتوانێت بیروبۆچوونی دەرببڕێت، شەرم دەكات لەوەی كه بیروبۆچوونەكانی بەهەند وەرنەگیرێت لەلایەن كەسی بەرامبەر یا گاڵتەكردن بە دەربڕینەكانی، و ترس لەوەی بیروبۆچوونەكانی هەڵە بێت".
رۆژاگار محسن، چاڵاكوانی مەدەنیە لە بارەی ئازادی را دەڕبڕینی ئافرەت گووتی" ڵە ڕۆژهەلاتی ناوەراست بەگشتی، دەتوانم بڵێم تا ئێستا ئافرەت بەوشێوەیە ئازاد نیە لەدەربرینی بیرو ڕاكانی، تا ئێستا لەكۆردستان خێزان هەیە بەخۆیان بڕیار لەسەر ژیان و ئایندەی كچەكەیان دەدەن و زۆر جاریش دەبیبین لەشوێنی كارەكەشی پپاو حوكم دەكات، كاتی ڕای خۆی دەردەبڕێ بە ترسو و دڵە ڕاوكێوە قسە دەكات، چ لەناو خێزانی خۆی چ لەكۆمەڵگە بەربەستی بۆ دروست دەبێت ڕێگری لیدەكریت، بگرە هەندێك خێزان لێدان و توندوتیژی دەگرنە بەر بۆ ڕێگری كردن لە دەربڕینی بیرو بۆچونی ئافرەت، تا ئێستا ئافرەت سەركۆنە دەكرێت لەكاتی دەربڕینی بیرو و ڕاو بۆچونی خۆی، ڵەگەڵ ئەوەی ڕۆژ بەڕۆژ دونیا لەگۆڕان و پێشكەوتندایە، بەڵام تا ئێستا ئەو بیرو باوەرە لای هەندێك خێزان ماوە و كاری پێدەكرێت".
دەریاز ئەلی گوانی، توێژەری كۆمەڵایەتیە لە بارەی ئازادی ئافرەت لە دەروە گووتی" ئەگەر بێت و باس لە ئازادی ڕادەربرینی ئافرەت بكەین لە كۆمەڵگەدا، ئەوا بێگومان دەبێت بگەڕێینەوە بۆ پاش خانی كۆمەڵگەی كوردی لە ڕابردوودا ئافرەت چۆن مامەڵەی لەگەڵ كراوە، بێگومان ئەوەمان بۆ دەردەكەوێ كە ئافرەت نەتوانیوە وەك پێویست ڕای خۆی دەرببڕێت، بەتایبەت ئەگەر بۆچونێك ببوبێت لە بەرامبەر بۆچونی پیاوێك ئەمەش گەراوەتەوە بۆ كۆمەڵێك عورف و عادەت، كە لە ڕابردوودا هەبوون بەڵام ئەگەر بەراوردی بكەین لەگەڵ ئیستادا، بێگومان گۆڕانكاری زۆر دروست بون لەناو كۆمەڵگە ئافرەت بەشێوەكی بەرچاو گۆڕانكاری بەسەردا هاتوە ئافرەت لە زۆربەی كایەكان دەتوانێ بۆچونەكانی بەیان بكات، لە ناو خێزان و شوێنی كاریش بەهەمان شێوە".
ئەم توێژەرە لەبارەی بەربەستەكانی بەردەم ئافرەتان لە دەڕبڕینی بیرو راكانیان گووتی" ئەو عادەت و تەقالیدانە دەبنە هۆی سەكۆنە كردنی ئافرەت، بەتایبەت لە كۆمەڵگە پاشكەوتوەكان ناوچە خێلەكیەكان ئەوانەی پێیان وایە كە ئافرەت تەنها كاری ئیشی مالە و بۆی نیە بریار لە كایەكانی تری ژیان بدات، هەرچەندە تاڕادەیێك بەربەستەكان كەم بوون، بەڵام حەتمەن رێگڕی هەن، كۆمەڵێك عادەت و عورف هەن لە كۆمەڵگە، كە دەبنە بەربەست بەتایبەت لەو شوێنانەی پیاوسالاری باوە و ناوچەی عەشایەرن، هەروەها زۆرجار ئاین بەكاری دەهێنن بۆ دروستكردنی بەربەست كە لە ئەسڵدا دورە لە واقعیەتی ئایین".
دەریاز، پێی وایە تا رادەیەك ئافرەتان توانیویانە زالبن بەسەر رێگریەكانی بەردەمیان، و زیاتر روونیكردەوە" كۆمەڵگەی كوردی جاران كۆمەڵگەیەكی پیاوسالاری بووە، بەڵام بەهۆی گۆرانی كۆمەڵایەتی، و بە جیهانی بوون دەرچەیەكی بۆ ئافرەتانی كۆمەڵگەی كوردی كردەوە، بۆ ئەوەی زاڵبن بەسەر بەربەستەكانی كۆمەڵگە، بەشێكی زۆری ئەم بەربەستانە لەبەر دەم ئافرەت كەم بوونەتەوە و نەماون، بۆیە دەتوانین بڵێین بەشێوەیكی بەرچاو ئافرەتان لە چاو ڕابردوو ئازادترن، بەڵام قوربانی زیاتری پێویستە لەلایەن ئافرەتان تاكو بەتەواوەتی بتوان ئازادبن لە رادەربڕین گەشتن بە مافەكانیان".
خاتوو وەهبییە كانەبی، توێژەری دەروونیە و دانیشتوی قەزایی سۆرانە، لەبارەی ئازدیەكانی ئافرەتان لە كۆمەڵگەی كوردیدا گووتی" ئافرەت بۆ ڕادەربڕینی بیرو بۆچوونەكانی تاڕادەیەك ئازادە لەكۆمەڵگە، بەڵام كەمە چونكە ئیمە لەناو كولتوورێكدا گەورەبووین، كۆمەڵێ دەستەواژە بەهەڵە ئێمەیان تێگەیاندووە وە بەكارهاتوون، كە دەبێت ئافرەت قسە نەكات بێدەنگ بێت، ڕای خۆی دەرنەبڕێت یا لەكاتی هەبوونی مافی خۆیدا لەژێر ناوی شەرم و عەیبەدا بێدەنگ بمینێتەوە، هەرچەندە لەئێستادا بەراورد بەساڵانی پێشووو زۆر باشترە، لەهەرخێزانێكدا جۆرە پەروەردە و یاسایەكی جیاواز هەیە، هەیانە تەواوی ئازادی پێدەدرێت، هەیانە نیمچە ئازادە و هەمانە ئازاد نیە، زۆرگرنگە لەناو خێزانەكان گرنگی بەدەربڕێن و ڕا گۆڕینەوە بدرێت تا خێزانێكی بەهێز و بەختەوەر درووست ببێت".
خاتوو وەهبیە، لەبارەی بەربەستەكانی بەردەم ئازادیەكانی ئافرەتان، لە كۆمەڵگەدا روونی كردەووە" روون نەكردنەوەی دەستەواژەی مافی را دەربڕێن وەكو پێویست لەناوخێزانەكان دا، كە هاوشانی پیاوە، واتە لەناو خێزاندا ئەو مافە بە ئافرەت بدرێت وەكو دایك یان كچ، دەربڕیننیان هەبێت دانیشتن و گفتوگۆ دەست پێ بكەن، هەروەها سەركوتكردنی ئافرەت لەناو خێزان، زۆرجار بەئافرەت دەڵێن تۆ بێدەنگ بە، نازانی قسە بكەی و كێ بەتۆی وت قسە بكە، یا توندوتیژی دەروونی و جەستەیی لە بەرامبەری ئەنجام دەدرێت تا بێدەنگ ببێت، هەروەها لە كۆڕۆ مەجلیسەكاندا، پیاوان قسەدەكەن و ئافرەتان گوێ دەگرن یا پێیان پەسەندە كە ئافرەت قسە نەكات و تەنها گوێگربێت، زۆرجار ئافرەت سەركۆنە دەكرێت لەهەندێك شوێن و لەهەندێك خێزا، ئافرەت لەڕا دەربڕین كاتێك سەركۆنە دەكرێت بەهۆی نەبوونی وشیاری لەناو خێزان یان لەناو كۆمەڵگە بەتایبەت لەحاڵێكدا ئافرەت تووشی هەڵەیەك بووبێت، ئەوكات زمان و پەنجەكان بۆ ئافرەت بەرزدەبنەوە، دەست دەكەن بەسەركۆنەكردن و سوكایەتی پێكردنی، چ لەلایەن پیاوان یا ئافرەتان خۆیانەوە، لەئێستادا ئافرەتانی كورد تا رادەیەك توانیویانە، خۆیان هۆشیار ببنەوە بتوانن بەرپرس بن لەدەربڕین و گفتوگۆكانیان وە مافی دەربڕێن بەخۆیان بدەن، و كۆمەڵێ بەربەست بشكێنن، و ئەو ڕێچكەیە بگرنەبەر كە مافەكانی ئەوان لەئازدای دا دەستەبەر دەكات، قسەو گفتو گۆی ئازادیان هەبێت هەوڵ و تێكۆشان دەكەن لە پیناو گەیشتن بە ئامانجەكانیان."

زۆرترین بینراو