ئەگەرەكانی بەیەكداكێشانی ئێران و ئەمریكا لە كەنداو

بەهرۆز جەعفەر

 

قوتابی دكتۆرا لە سیاسەت و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان
لە ماتماتیكدا سێگۆشە تایبەتمەندی خۆی هەیە، هەر سێ لاكانی یەكسانن، درێژی هەر لایەكی یەكسانن بە درێژی بنكەی سێگۆشەكەو، زاویەكانی یەكسانن بەیەك و هەریەكەیان پلەی 60ن و، سەری سێگۆشەكە گوزارشتە لە ستراتیژو بونیەتی ئەم شێوە ماتماتیكیەو...تادوایی. لە بەدواداچونی زانستیشدا هەموو ئەوانە گریمانەن، بۆ ئەوەی شیكاری و سەلماندن بۆ ئەو گریمانانە بكرێت پێویست بە پێدراو و میتۆد ئەكات تا باشتر لە ئەنجامەكەی بگەین:
یەكەم: ئەگەر ئەمریكا زلهێزێكی جیهانی بێت و گوزارشت بێت لە خواوەندێكی زەمینی و تەكنۆلۆژی و سەربازیی كە (750) حەوتسەت و پەنجا بنكەی سەربازیی لە (130) دەوڵەتی جیهاندا هەیە، گەورەترین هێزی ئابوری ئەم گۆی زەوییەیە كە لەدوای جەنگی ساردەوە(1989) ەوە تا هەنوكە (90%) مامەڵە داراییەكانی جیهان بە دۆلارە، ئەوەندە بەسە بپرسین: بۆچی نەوت تەنها بە دۆلار ئەفرۆشرێت، بۆچی پڕ بەهاترین كاڵا ئابوورییەكان كە خوێنی سیستەمی سەرمایەدارین بە دۆلار مامەڵەی پێوە ئەكرێت؟. ئەگەر ئەمریكا ئەو هێزە بێت، ئەوا ئێرانیش گەورەترین هێزی هەرێمیە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بگرە باكوری ئەفریكاش. ئێران وەك هێزێكی ئایدۆلۆجی پێی وایە سنورەكانی هەمان ئەو سنورانەن كە لە دەوڵەتی فاتیمی كۆندا هەبووەو ئێستا ناكرێت خۆی لە چوارچێوەی سنورەكانی خۆیدا قەتیس بكات، ڕێچكەكەی ئەو سیاسەتەیە كە «بۆ ئەوەی هەمیشە كارتێكی بەهێزی دانوستان بیت پێویستە بەردەوام لە مانۆڕدا بێت لە دەرەوەی خۆت». بۆیە ئەبینین گروپێكی وەك ( ئەنساروڵای یەمەن) كە نوێنەرایەتی هێزە شیعی و حوسیەكانی یەمەن ئەكات ناتوانێ تاكە نەعلێك دروست بكات كەچی بە فڕۆكەی بێفڕۆكەوان هێرش ئەكاتە سەر سعودیە!. حیزبوڵای لوبنانی كە تاوەكو ساڵی (2017) ساڵانە ئێران (750) ملیۆن دۆلاری بۆ سەرف كردون، لە ساڵی (2006) و دواتریش ئیختراقی سیستەمی هێرشكردنی ئیسرائیلی ئەكرد. لە عێراق لەماوەی كەمتر لە ساڵێكدا حەشدی شەعبی لەسەر مۆدێلی سوپای پاسداران دروست ئەبێ و یاسای بۆ دەرئەكرێ و پڕ چەك ئەكرێ و شەڕی بەرژەوەندییە سیاسیەكانی خۆی پێ ئەكا. لە كەنداو چوار جار هێرش ئەكاتە سەر كەشتیەكانی نەوت لە یەك مانگی ناوەڕاستی 2019ەدا. ئەمانەن هێزی ئێران سەرۆكوەزیرانی یابان شینزۆ ئابە لەدوای كۆبونەوەكەی ئێران بە جێدەهێڵێت، ئێران بۆمبێكی موگناتیسی ئەگرێتە كەشتیەكی یابانی گوازەرەوەی نەوت تا جارێكی تر نەوت لە وڵاتانی عەرەبیەوە نەبەن و نەوتەكەی ئێرانیش فەرامۆش بكەن. مووشەكبارانی بارەگای دیموكرات لە كۆیە ئەكات تا توانای پێكانی سەربازیی خۆی بە ئەمریكا نیشان بدات.
دووەم: بابەتی « سعودیە» یە، زۆربەی چاودێران پێیان وایە ئەم جەنگە پێش ئەوەی جەنگی ئەمریكاو ئێران بێت، جەنگی ئیسرائیل و سعودیەیە لەگەڵ ئێران، كە زۆرجار لۆبی جولەكەو پارەو ڕەشوەی هێزەكانی كەنداو بۆ بڕیاربەدەستانی ئەمریكا وای كردووە ئەمریكا تا ئاستی بەیەكدا كێشان لەگەڵ ئێران ببەن. لە ساڵی (1933) كۆمپانیای «ئارامكۆ - Saudi Aramco » وەك گەورەترین كۆمپانیای نەوتی سعودی دروست ئەبێ لەبنەڕەتدا ئەمە كۆمپانیایەكی سعودی- ئەمریكیە، كە لە سەرەتادا سەروكاری لەگەڵ بەریتانیادا دەستپێكرد، بەڵام دوای دەستاودەست كردنی ئیمپریالیزمی بەریتانی بە ئبمپریالیزمی ئەمریكی لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست، ئەم كۆمپانیایە ئەبێتە گەورەترین هێمایەك بۆ بەرژەوەندی زەبەلاحی ئابوری نێوان خۆرئاواو سعودیە، تەنها لە ساڵی (2018) قازانجی پەتی - Net Profit كۆمپانیای ئارامكۆ بریتی بوە لە (111) سەت و یانزە ملیار دۆلاری ئەمریكی (قازانجی پەتی - صافی اڵارباح: ئەو بڕەیە كە لە تێكڕای قازانج ئەمێنێتەوە دوای ئەوەی تەواوی تێچووەكانی تری لێ دەرئەهێنرێت). تەنها یەك كۆمپانیا (111) ملیار دۆلار مسۆگەر بكات لە نێوان هەردوو ووڵاتی سعودیەو ئەمریكادا، ئەبێت قازانجی فرۆشی چەك لەلایەن كۆمپانیا بەریتانی و ئەمریكیەكانەوە چەندی تر بێت. بۆیە فرانكلین ڕۆزفێڵت ساڵی (1943) ئەڵێت: هێرش كردنە سەر سعودیە هێرشكردنە بۆسەر ویلایەتە یەكگرتووەكان، بەهەمان شێوە جیمی كارتەری سەرۆكی ویلایەتە یەكگرتووەكان (1977-1981) ئەڵێت: ئاسایشی سعودیە بریتی یە لە ئاسایشی ئەمریكا.
سێهەم: ئەكرێت باس لە ململانێ بكرێت، بەڵام ڕەگو ڕیشەی ئەم ململانێیە لە كوێوە دێت؟!. لێرەدا ئەبێت بگەڕێینەوە بۆ دوای كۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی دووەم، بۆ دروست بوونی نەتەوە یەكگرتوەكان كە لە دیباجەكەیدا نوسراوە (To maintain international peace of security) واتە بۆ پاراستنی ئاشتی و ئارامی جیهانی دروستكراوە. بەڵام كاتێك نەتەوە یەكگرتوەكان ناتوانێ ئەم ئارامیە بپارێزێت و دادگەری بچەسپێنێ، كاتێك ئیمپریالیزمی بەریتانی و فەرەنسی لە ساڵی 1957 بەدواوە لە سەر مەسەلەی نۆكەندی سوێس و پەلاماردانی میسر شكست دێنن و دەمامكەكەیان ئەكەوێت. كاتێك 11ی سێپتەمبەر ڕووئەدات، كاتێك بەهاری عەرەبی دێت و بەرەنجامی چەكوش وەشاندنەكانی ئیمپریالیزمی نوێ لە سەدەها دیمەنی كارەساتباری مرۆییدا ئەبینرێت، لە ڕواندا وە تا كۆماری كۆنگۆ تا غانا و نەیجیریا، هەتا ئەگاتە دڵدارییەكانی سیستمە دیموكراتەكانی خۆرئاوا لەگەڵ دیكتاتۆرە نەوتاوییەكانی ڕۆژهەڵات، ئیتر تا دێت بەرهەڵستی جۆراوجۆری سیستەمی خۆرئاوایی كە ئەمریكا ڕەنگڕێژكەرو گرامەریەتی زیاد ئەكات، ئێرانیش وەك سیستەمێكی كۆنزێرڤاتی كیشوەری ئەبێتە یەكێك لەو « نەخێر» ە گەورانە لە بەردەم سیاسەت و پلانەكانی ئەمریكادا.
چوارەم: ئایا بۆچی ئێران توركیا نییە؟. بۆچی ئێران سعودیە نییە؟ بۆچی ئێران قەتەرو عێراق و میسر نییە؟. لەكاتێكدا هەر یەكە لەو وڵاتانەش توانای مرۆیی و پێگەی جیۆپۆلەتیك ی و سەرچاوەی ئابوریی گرنگیان لەبەردەستەو پاڵپشتی گەورەی جیهانیشیشیان هەیە. وەڵامی ئەم پرسیارە ئەوەیە تاكە سەرچاوەو مەرجەعی هەموو شیعەی دونیا یان لانی كەمی (60بۆ70) ملیۆن شیعەی ناوچەكە تەنهاو تەنها ئێرانە. بەڵام سەرچاوەو مەرجەعی هەموو سووننەی دونیا تەنها وتەنها توركیا نییە، سعودییە نییە بە تەنها، تەنانەت سوننە كە (1400) ساڵ لە ووڵاتی دوو ڕووبار (. بلاد ما بین النهرین) دا حوكمیان كردووە، لە خالیدی كوڕی وەلیدەوە بۆ سەددام حوسەین سووننە بكوژو بوڕ و حاكمی ئەم ناوچەیە بون، كەچی دوای ڕووخانی سەدام حوسەین لە (2003) هیچ مەرجەعێكی ئەوتۆی سووننە نییە لە عێراق، ئەوەی هەیە هەندێكیان بازرگانی سیاسین، ئەودواكەشیان لەگەڵ ئێران هاوپەیمانێتیان دروست كردوەو بونەتە سووننەو حەشدی ئێرانی.
سەرئەنجام:
لێرەدا ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا كەوتۆتە بەردەم شڵەژانێكی مەعنەوییەوە. ترامپ ئەو كاراكتەرەی لەماوەی فەرمانڕەوایی دا هەرچی وتوە (99%) جێبەجێی كردووە، بەڵام لە پەلاماردان یان چۆك پیادانی ئێران بە مەرجەكانی ئەمریكادا ڕاڕایەو، بڕیارەكانی ترسی زۆری لە كەسێتی و ژیانی ڕۆژانەشیدا دروستكردووە، ئەم دەلاقەیە هێزی ئەمریكا ئەخاتە ژێر پرسیارەوە، بەڵام هۆیە سەرەكیەكەی لە شوێنێكی ترە، ئەوەیە كە لە كاتی دەست پێكردنی شەڕ لەگەڵ ئێران ترامپ بۆ خولی ئایندە كورسی سەرۆكایەتی لەدەست ئەدات.
ئەوەی زۆربەی هەرە زۆری چاودێرانی ئەم جیهانە چاوەڕێیان ئەكرد، ئەوەبو كە ئێران نەرمی پتر بنوێنێت، ئەگەر لێرەو لەوێش هێرش یان فاوڵێكی سەربازی لە لایەن ئێرانەوە ئەنجام بدرێت، ئەوا گورج لایەنی دیبلۆماسی ئێرانی ئەم پرسە چارەسەر بكات لەلاكەی ترەوە. ئێ بەڵام ئەوەتا ئەیبینین ئێران چوار جار هێرش ئەكاتە سەر كەشتیەكانی نەوت، فڕۆكەی بێ فڕۆكەوانی ئەمریكی ئەخاتە خوارەوەو، هەردوو ناوەندی سەربازی و دیبلۆماسیش هەمان تەحەددا ئەڵێنەوە.
بۆیە جەنگ لەگەڵ ئێران جەنگێكی هەرێمیەو، پەیوەندیشی بە كەسێتی مەعنەوی زلهێزێكی جیهانیەوە هەیەو، بەرژەوەندیەكی گەورەو ناوچەیەكی ستراتیژی گەورەش لەو نێوانە هەیە، ئەگەری ڕوودانی زیاترە لە ڕوونەدانی. ئەبێت وڵاتانی ناوچەكە خۆیانی بۆ ئامادە بكەن. چونكە هەر گۆڕانێك لە سیستەم و سیاسەتی ئێراندا یەكسانە بە گۆڕانی هاوكێشەو هاوپەیمانێتیە ئەمنی و سیاسیەكان لە ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست دا. هەروەك چۆن هەر گۆڕانێك لە سیاسەتی ئابوری و دەرەكی ئەمریكا گۆڕانە لە هەموو جیهان دا.

 

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو