بەسام عەلی: ئەگەر هەمواری دەستوور لە خزمەتی هەرێمی كوردستاندا نەبێت  ڤیتۆ دەكرێت

بەسام عەلی: ئەگەر هەمواری دەستوور لە خزمەتی هەرێمی كوردستاندا نەبێت ڤیتۆ دەكرێت

پەرلەمانی عێراق لیژنەیەكی بۆ هەمواركردنەوەی دەستووری عێراق پێكهێناوە، لە هەرێمی كوردستانیش كۆبوونەوەكانی لێژنەی هەموار كردنەوەی دەستوور بەردەوامن و تا ئێستا پێنج كۆبوونەوەی راوێژكاری ئەنجام دراوە بۆ دانانی نەخشە رێگایەك تا بزاندرێت بە چ شێوەیەك دەست بە هەمواركردنەوەی دەستوور بكرێت، ئەو ماددانەش دیاری بكرێن كە هەموار دەكرێنەوە.
دەگووترێت كورد بۆ هەموار كردنەوەی دەستووری عێراق داواكاریی خۆی ئامادە كردووە، ئایا لە گۆڕینی دەستووری عێراق دەست بۆ مافە سیاسی و ئیداری و ماف و دەستكەوتەكانی هەرێمی كوردستان، سیستمی فیدراڵی و پەرلەمانی، ماف و ئازادییە گشتییەكان، دەسەڵاتی هەرێمەكان، دەبردرێت؟
بەسام عەلی، بەرپرسی لقی 12ی پارتی دیموكراتی كوردستان لە هەڵەبجە، شڕۆڤەكاری سیاسی و هەڵگری بڕوانامەی ماستەر لە زانستە سیاسییەكان لە گفتوگۆیەكی تایبەتی زاری كرمانجیدا لەسەر بابەتی (بارودۆخی ئێستای عێراق و پرسی ئەگەری هەمواركردنەوەی دەستووری عێراق و مەترسییەكانی لەسەر مافەكانی هەرێمی كوردستان) شڕۆڤە دەكات و ئاماژە بەوە دەكات: "بارودۆخی ئێستای عێراق ناسەقامگیرە و بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور نەگونجاوە".
دیمانەی: كەریم سمكۆ
*خۆپێشاندانەكانی عێراق كوشتار و برینداری زۆری لێكەوتەوە و ئاڵۆزییەكی زۆری لە عێراق دروستكردووە، كە دواتر بە دەست لەكار كێشانەوەی سەرۆك وەزیران كۆتایی هات، ئەمە چ خوێندنەوەیەكی بۆ دەكرێت بەتایبەتی بۆ گۆڕینی سیستمی سیاسی لەو وڵاتەدا؟ هەست ناكەن ئەو داواكارییانەی خۆپێشاندەران هەیانبوو، هەمان ئەجێندای هەندێك لە كاربەدەستانی عێراقی بێت بۆ ئەوەی لەپاڵ ئەوە مافە دەستووری و سیاسییەكانی هەرێمی كوردستان كەمتر بكەنەوە؟
- بارودۆخی عێراق پێشبینی كراو بوو، ئیستاش بەرەو تەقینەوە دەڕوات، ساڵانێكە داهاتی عێراق بەهەدەر دەدرێت، هاووڵاتی ناوەراست و باشوور، لە كەمترین خزمەتگوزاری سەرەتایی بێبەشن، گەندەڵی ئابووری و كارگێڕی بە شێویەك دامەزراوەكانی عێراقی گرتبوو، تەنانەت پۆستی سیاسی و كارگێڕیش بە پارە دەكڕدرا، جگە لەمانە دەسەڵاتی مەزهەبی هاووڵاتییانی عێراقی بە شێوەیەك ماندوو كرد، ئەمە وایكرد شیعەكان بڕژێنە سەر شەقامەكان و دامەزراوە حكوومییەكان و مەزاری كەسایەتییە ئایینی و سیاسییەكانی شیعە بسووتێنن، خۆپیشاندانەكان هەر لە سەرەتاوە جگە لە داواكاری خزمەتگوزارییە سەرەتاییەكان، داواكاری سیاسیشی تێدا بوو، هاووڵاتییان لە فەرمانڕەوایی مەزهەبی بێزار بوون، پێویست بوو ئیتر سنوورێك بۆ گەندەڵی ئابووری و كارگێڕی دابنێن، بەڵام لەگەڵ ئەمانەشدا لایەنە سیاسییەكان لە هەوڵدابوون ئەجیندای سیاسی بخزێننە ناو دروشمی خۆپیشاندەرانەوە، هەر ئەمەش وایكرد هەندێك داواكاری سیاسی بكەن كە پێویستی بە بارودۆخی ئارام هەیە، وەك هەمواری دەستوری عێراق، كە لە ئێستادا یەكێكە لە داواكاری خۆپیشاندەران.
*مادام باسی هەمواری دەستوورت كرد، با راستەخۆ باسی لێوە بكەین، مەبەست لە هەمواركردنەوەی دەستووری عێراق چییە، ئایا مەبەستی سیاسی لەپشتە كە زیان بە ماف و دەستكەوتەكانی هەرێمی كوردستان، سیستمی فیدراڵی و پەرلەمانی، ماف و ئازادییە گشتییەكان، دەسەڵاتی هەرێمەكان، مافی ئابووریی هەرێمەكان، بەتایبەتی هەرێمی كوردستان بگەیەنێت؟
- ئەزانی چۆنە، بە پێی ماددەی (142)ـی دەستووری عێراق، پێویستە ئەنجوومەنی نوێنەرانی عێراق، لە ماوەی چوار مانگدا لە ئەندامەكانی خۆی لیژنەیەك پێك بهێنێت بۆ هەمواركردنەوەی دەستور، واتە دەبوو لە دوای پەسەندكردنی دەستووری عێراق لە ساڵی 2005 ئەم لیژنەیە پێكبهاتبووایە، پاشان بە زۆرینەی ڕەهای ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران دەنگی لەسەر بدرێت و پاشان دەخرێتە ڕاپرسی گەلەوە. گەر بێت و هەموارەكە مافە سیاسی و ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان پێشێل بكات، ئەوكات بە دەنگی دوو لەسەر سێی سێ پارێزگا دەتواندرێت هەموارەكە رەتبكرێتەوە. لە ئێستادا لیژنەكە پێكهێنراوە لە ئەندامانی ئەنجوومەنی نوێنەران و سەرقاڵی ئامادەكردنی راپۆڕتی ئەو ماددانەی دەستوری عێراقن كە هەموار بكرێتەوەو پاشان راپۆرتەكە پێشكەشی ئەنجوومەنی نوێنەران دەكەن و پاشتر دەنگی لەسەر دەدرێت. سەركردایەتی سیاسی كوردستان بە ڕوونی ڕایگەیاند، دژی پێكهێنانی لیژنەكە نین و گەر بێت و هەمواری دەستوور لە خزمەتی هاووڵاتییانی هەرێمی كوردستان و عێراقدا بێت كارێكی زۆر باشە، بەڵام گەر بێت و بۆ كەمكردنەوەی مافە سیاسی و ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستان بێت، ئەوا قبوڵ كراو نابێت.
*ئێستا باس باسی گۆڕینی سیستمی پەرلەمانییە بۆ سەرۆكایەتی، ئەمە چ زیانێكی بۆ ئاییندەی هەرێمی كوردستان دەبێت و پێویستە لایەنە سیاسیەكانی هەرێمی كوردستان چی بكەن؟
- بە دڵنیاییەوە بۆ وڵاتێكی فرە پێكهاتەی وەك عێراق، سیستمی پەڕلەمانی باشترین سیستمی حوكمڕانییە، لەم سیستمەدا كابینەی حكوومەت لە پەڕلەمان متمانەی پێ دەبەخشرێت و تەواوی دەسەڵاتی ڕاپەڕاندن ملكەچە بۆ لێپرسینەوەی پەڕلەمانی. گەر بێت و سیستمی حوكمڕانی بگۆڕدرێت بۆ سەرۆكایەتی تەواو، ئەو كات سەرۆك ڕاستەوخۆ لە لایەن گەلەوە هەڵدەبژێردرێت و خۆی كابینەیەكی وەزاری بۆ خۆی دادەنێت، لەم كاتەشدا شیعەكانی عێراق كە زۆرینەی دانیشتووان پێكدەهێنن، بەردەوام سەرۆك دادەنێن و سەرۆكیش كابینەیەكی وەزاری بەسەرجەم وەزیرەكانەوە بۆ خۆی دیاری دەكات و بە هۆكاری ئەوەی لە پەڕلەمان متمانەیان پێ نادرێت پێویستیان بە ڕەزامەندی پەڕلەمانی نییە، هەر بۆیە سەرجەم پێكهاتەكانی تر لە دەسەڵاتی ڕاپەڕاندن بێ بەش دەبن، لە هەمان كاتدا وەزیرەكان بەرامبەر سەرۆك بەرپرسیار دەبن نەك بەرامبەر پەڕلەمان، هەر بۆیە گۆڕینی سیستمی حوكمڕانی لە پەڕلەمانییەوە بۆ سەرۆكایەتی، تەنها لە بەرژەوەندی پێكهاتەی شیعەدایە.
*لە هەمواری دەستووری عێراقدا كام دەستكەوتانەن كە هەندێك لە سیاسییەكانی عێراق مەبەستیانە لەپاڵ هەمواری دەستوور، بەرانبەر هەرێمی كوردستان شەڕی سیاسی پێبكەن؟
- تا ئێستا ئەو خاڵانەی لیژنەی هەمواری دەستوری ئامادەی كردووە، هیچ خاڵێكیان دەستبردن نەبووە بۆ ئەو ماددانەی كیانی هەرێمی كوردستان و مافە سیاسی و ئابوورییەكانی هەرێمی كوردستانی تێدا چەسپێنراوە. مەرج نییە هەموواری دەستور هەمووی بە زیان بشكێتەوە، بە هۆكاری ئەوەی هەرێمی كوردستانیش ڕەخنەی لەو دەستورەی ئێستا هەیەو چەند پرسێكی گرنگ هەیە پێویستە لە دەستوور روونتر یەكلابكرێتەوە.
*كاتێك وڵات بەم دۆخەی ئێستای وەك عێراق دەڕوا، نائارام، شڵەژاو، ئاڵۆز، دەكرێ بەرنامەی هەمواری دەستوور بخرێتە رۆژەڤەوە؟ ئایا هەمواری دەستوور پێویستی بە كەشێكی ئارام و سەقامگیر نییە؟
- بە دڵنیاییەوە هەمواری دەستور لە بارودۆخێكی نا ئارامدا ناكرێت، لە ژێر هیچ جۆرە فشارێكدا ناكرێت دەستورهەموار بكرێت، بەڵكو پێویستی بە بارودۆخێكی ئارامە و هەموارەكە لە خزمەتی وڵات و سەرجەم پێكهاتەكاندا بێت، بەڵام بارودۆخی ئێستای عێراق بارودۆخێكی نا سەقامگیرە بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور.
*ئەگەر لە چوارچێوەی هەمواركردنەوەی دەستوور كاریگەری ئەرێنی لەسەر مافەكانی قەوارەی هەرێمی كوردستان هەبێت، ئەی هەرێمی كوردستان لە ساڵی 1992 دانەمەزراوە؟ ئایا دەستوور دەتوانێ بڕیار لەسەر دامەزراوەی پێش خۆی بدات؟
- بە پێی ماددەی 117ـی دەستوری عێراقی (هەرێمی كوردستان بەو یاسایانەش كە لێی دەرچووە،‌ دانی پێدا نراوە). هەروەها لە ماددەی 126ـی دەستور باس لەوە دەكات (ئەو ماددانەی تایبەتن بە دەسەڵاتی هەرێمەكان ناكرێت هەموار بكرێن). هەر بۆیە ئەگەر دەسەڵاتەكانی نەكرێت هەموار بكرێت، ئەوا ناكرێت كیانە سیاسییەكەی هەرێم نەمێنێت. بەڵام ئەمجارە هەموارەكە بە پێی ماددەی 142 دەكرێت و لەم ماددەیەشدا هیچ سنوورێك دانەنراوە،‌ ئایا چ ماددەیەك ناكرێت هەموار بكرێتەوە. تەنها ڤیتۆی سێ پارێزگاكەمان لەبەردەم دەمێنێت كە هەموارەكەی پێ رەتبكەینەوە.
*ئەو ڤیتۆیەی كە لە بڕگەی چوارەمی بەندی (142)ی دەستووردا هاتووە و باس لەوە دەكات، كە ڕیفراندۆمی هەمواری دەستوور لە كاتێكدا سەركەوتوو دەبێت ئەگەر دوو لەسەر سێی دەنگدەرانی سێ پارێزگا یا زیاتر رەتی نەكەنەوە، ئەمەش دەتوانێ گەرەنتییەكی باش بێت بۆ هەرێمی كوردستان، پرسیار ئەوەیە ئایا مەترسی هەیە پارێزگایەك یان دوو پارێزگای سنووری هەرێمی كوردستان لەژێر كاریگەری سیاسی وڵاتێك لەگەڵ هەمواری دەستووردا بن؟
- ئەو مەترسییە زۆر دوور دەبینم، هاوڵاتیانی كوردستان لە ریفراندۆمی سەربەخۆیی كوردستاندا بەشدارییەكی گەورەیان كرد، لە كاتێكدا هەندێك لایەن كاریان لەسەر ئەوە كرد هاوڵاتیان بەشدار نەبن.
لە كاتێكدا پرسێكی نیشتمانی دیتە پێشەوە، سەرجەم ناكۆكییە ناوخۆییەكان وەلا دەنرێن، هەربۆیە بە دڵنیایی هەمواری دەستورەكە لە خزمەتی پرۆسەی سیاسی كوردستان و هاوڵاتیانی كوردستاندا نەبێت ئەوا ڤیتۆ دەكرێت لە لایەن سێ پارێزگاوە.
*دەبێت هەرێمی كوردستان، لایەنە سیاسییەكان چۆن خۆیان بۆ ئەم ئەگەرانە ئامادە بكەن، بەتایبەتی بۆ بەندی 140ـی دەستوور، ئەگەر لەكاتی هەمواركردنەوەدا دەستی بۆ بردرا كە تا ئێستاش كاری پێنەكراوە؟
- ماددەی 140 ماددەیەكی دەستورییە، گەر بێت و میكانیزمی جێبەجێكردنەكەی بكرێتە میكانیزمێك كە خێراتر جێبەجێ بكرێت، ئەوە هەموارێكی ئەرێنی دەبێت، بەڵام ئەگەر دەست بۆ لابردنی ماددەكە ببەن، ئەوا دەكرێت لە لیژنەكە نوێنەرە كوردەكان قبوڵی نەكەن، دواتر هەوڵ بدرێت لە پەڕلەمان دەنگی پێ نەدرێت، پاشتر ڤیتۆی دوو لەسەر سێی سێ پارێزگا، دەتوانێت هەموارەكە ڕابگرێت.
*ئایا ئەگەر لە هەمواركردنەوەی دەستووری عێراقدا، دەست بۆ مافە سیاسی و یاساییەكان و دەستەڵاتی فیدراڵی هەرێمی كوردستان نەبردرێت، هەمواركردنەوەكە بۆ مەسەلەی هەڵوەشاندنەوەی ئەنجوومەنی پارێزگاكان و خۆشگوزەرانی و هەموارێكی سنووردار بۆ باشتر بەڕێوەبردنی دەستەڵاتی جێبەجێكار لەسەر ئاستی دەوڵەتدا بێت، ئێوە بە گرنگی نابینن؟
- هەر وەك پێشتر باسم كرد، گەر بێت و هەموارەكە لە خزمەتی پرۆسەی سیاسی عێراقدا بێت، ئەوا هەر وەك ڕێزداران سەرۆكی هەرێمی كوردستان و سەرۆكی حكوومەتی كوردستان ڕایانگەیاند، گەر هەموارەكە بەو شێوەیە بێت، ئەوا هەرێمی كوردستان ڕەزامەندە هەموار بكرێتەوە.
*ئەو لێكنزیكبوونەوەی هەرێمی كوردستان لەگەڵ بەغدا چۆن دەبینن، لەكاتێكدا لە كاتی خۆپێشاندان سەرۆكی هەرێم و سەرۆكی حكوومەتی هەرێمی كوردستان سەردانی بەغدایان كردووە، تاچەند پێویستە ئەو پەیوەندیانە پەرەی زیاتری پێ بدرێت و گرنگییەكەی لە چیدایە؟
- بێگومان گرنگی و بایەخی زۆری هەیە، چونكە دوای ئاڵۆزیەكانی عێراق سەردانیكردنی ڕێزداران سەرۆكی هەرێمی كوردستان و سەرۆكی حكومەتی هەرێمی كوردستان بۆ بەغداد، گرنگییەكی زۆری بۆ هەرێمی كوردستان و عێراق هەبووە و هەیە‌، بەرهەمی ئەو سەردانانەیە، لە ئێستادا ڕێكەوتننامە سەبارەت بە پرۆژەی بودجەی عێراق، لە نێوان هەرێم و بەغداد دەكرێت. جگە لەوەش سەركردایەتی كوردستان بە ڕوونی ڕایگەیاندووە لەگەڵ ئارامی و سەقامگیری عێراقن و پێویستە گیانی خۆپیشاندەران بپارێزرێن و گۆڕانكارییەكان بە ڕێوشوێنی یاسایی و دەستوری ئەنجام بدرێن.

 

زۆرترین بینراو