خۆپیشاندانەكانی عێراق لە گۆشەنیگای سایكۆپۆلیتیكەوە

حەسەن مستەفا

مامۆستا لە زانكۆی سۆران

لەڕوانگەی سایكۆلۆژییەوە، رەفتار behavior سیماو روخساری تاكەكانە، ڕەنگدانەوەی دەروون و هەست سۆزو تەنانەت نائاگایەكشیەتی (لاشعور). بەڵام رەفتاری سیاسی (political behavior) لە دیدگای (داڤید هۆتۆن) پسپۆری بواری سایكۆلۆژیای سیاسی، بریتییە لە هەر چالاكییەك كە ئامانجێكی سیاسی بەدی دەهێنێت، وەك ئەو چالاكییانەی كە خەڵكی ئاسایی لە پرۆسە سیاسییەكان پراكتیزەی دەكەن، لەوانە: چوونەنێو پارتی سیاسی، دەنگدان لە پرۆسەی هەڵبژاردن تا دەگاتە ناڕەزایەتی و خۆپیشاندان و تەنانەت ڕەفتاری توندڕەوانەش.
خۆپیشاندان وەك ڕەفتارێكی سیاسی، بە ڕەگەزێكی گرنگی بەشداری سیاسی Political participation دادەنرێت كە بریتییە لەو چاڵاكییەی كە هاوڵاتیان بە مەبەستی بەشداریكردن لە نواندنی كاریگەری لەسەر پرۆسەكانی دروستكردنی بڕیار ئەنجامی دەدەن. یەكێك لە هۆكارەكانی خۆپیشاندان وەك چالاكییەكی سیاسی دەگەڕێتەوە بۆ نەمانی ئاستی متمانەی سیاسی (Political Trust) ی هاوڵاتیان بە دامەزراوەكانی دەوڵەت (پەرلەمان، حكومەت، دادگاكان، پۆلیس، نەبوونی خزمەتگوزاری و گەندەڵی.... هتد).
ئەم نووسینە هەوڵدانێكە بۆ شیكردنەوەی پاڵنەرە دەرەكی و ناوەكییەكانی هاندانی شەقام بەرەو خۆپیشاندن و نواندنی توندوتیژی، چونكە زۆربەی گردبوونەوە و خۆپیشاندانەكان خۆرسك نین و لایەنێكی شارەوا هەیە كە خۆراكی شەقام دەدات، لێرەدا بەدوای وەڵامی چەند پرسیارێك دەگەڕێن لەوانە: مەبەست لە زانستی سایكۆپۆلیتیك چییە و كامە بواری سیاسی دەگرێتەوە؟ لە ڕوانگەی سایكۆپۆلیتیك چۆن شیكردنەوە بۆ خۆپیشاندان و توندوتیژییەكان دەكرێت؟ ئایا لە گۆشەنیگای سایكۆپۆلیتیكەوە خۆپیشاندان دیاردەیەكی سروشتییە بۆ چاكساز و گۆرانكاری ریشەیی یاخود كەوتنە دوای عەوام و قەرەبالغییە لە پێناو ئامانجێكی سیاسی دیاریكراو؟ لە ڕوانگەی سایكۆپۆلیتیكەوە چۆن خوێندنەوە بۆ خۆپیشاندان و توندوتیژییەكانی عێراق دەكرێت؟ ئەمانە كۆمەڵێك پرسن كە وەڵامی تایبەتیان گەرەكە.
تەوەری یەكەم: ناساندنی زانستی سایكۆپۆلیتیك
سایكۆپۆلیتیك (سایكۆلۆژیای سیاسی - Political Psychology) بوارێكی ئەكادیمی فرە پسپۆرییە، كە لە ڕوانگەی سایكۆلۆژییەوە كار دەكات بۆ تێگەیشتن لە (سیاسەت و سیاسییەكان و ڕفتاری سیاسی)، چونكە پەیوەندی نێوان سیاسەت و سایكۆلۆژیا پەیوەندییەكی دوانەیە، بەوەی توێژەرو پسپۆران (زانستی سایكۆلۆژی) وەك ئاوێنەیەك بۆ تێگەیشتن لە سیاسەت، سیاسەتیش وەك ئاوێنەیەك بۆ تێگەیشتن لە رەفتاری سایكۆلۆژی تاك و كۆمەڵ بەكاردێنن. ئەم زانستە بۆیە بە فرە پسپۆری ناسێنراوە، چونكە پەیوەندییەكی تێكچێنراو و بەهێزی لەگەڵ زانستەكانی وەك: سیاسەت و زانستی كۆمەڵایەتی و یاسا و تەنانەت مێژووی و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكانیش هەیە(1).
پسپۆری بواری سایكۆلۆژیای سیاسی (David Patrick Houghton ) لە كتێبی سایكۆلۆجیای سیاسی (Political Psychology) دا پێناسەی زانستی سایكۆپۆلەتیك دەكات بەوەی: بوارێكی ئەكادیمییە لە ڕوانگەی دەروونییەوە توێژینەوەكانی سیاسەت و سایكۆلۆژیا بەیەكەوە كۆ دەكاتەوە لەگەڵ بوارەكانی دیكەی زانستی ئەنترۆپۆلۆژیا(2). ئەم زانستە هەوڵی وەڵام دانەوەی پرسیارێك دەداتەوە تا ئەمڕۆ وەك پێویست وەڵام نەدراوەتەوە، قسەكردن لە سەر هەڵسوكەوت و رەفتاری سیاسی و بەستنەوەی بە سایكۆلۆژیا و گرێدانەوەی لەگەڵ زانستی سیاسی لە كرۆكدا رەهەندێكی هزری و فەلسەفیشی هەیە، ئەم بوارە لە توێژینەوە، بە واتای گێرانەوەی رۆڵی سایكۆلۆجیا لە شیكاركردن و خستنەڕووی راستییەكان لە بواری كۆمەڵایەتی و سیاسی ، كە لە ئەمڕۆدا لای زۆرێك لە بیرمەند و فەیلەسوفەكانیش بوەتە بناغە بۆ وەڵام دانەوەی پرسیارە هزری و فەلسەفیەكان.
هەروەها پرۆفیسۆر دكتۆر محمد عبدالفتاح المهدی لە كتێبی (علم النفس السیاسی) كە خوێندنەوەیەكی دیاردە سیاسییەكانی كۆمەڵگەی میصریە بە ڕەهەندێكی سایكۆلۆژی، سایكۆلۆژیای سیاسی وەك زانستێك وێنا دەكات كە ئەم دیاردە سیاسییانە شرۆڤە دەكات: (سایكۆلۆژیای دەسەڵات، سایكۆلۆژیای دەسەڵاتی تۆتالیتار، سایكۆلۆژیای جەماوەر، پەیوەندی نێوان جەماوەر و دەسەڵات، سایكۆلۆژیای خۆپیشاندان و توندوتیژی و گەندەلی، سایكۆلۆژیای سەرۆك و ئەو فیگەرە سیاسییانەی كە كاریگەریان بەرچاویان هەیە لەڕوانگەی سیاسی و كۆمەڵایەتییەوە)(3). بەو مانای ئەم زانستە بە دوای ڕەهەندە دەروونییەكانی چەند رەفتارێكی سیاسی دەگەرێت وەلامی ئەم پرسیارانە دەداتەوە: ئایا پەیوەندی نێوان سایكۆلۆژیا و سیاسەت چۆن شرۆڤە دەكرێت؟ چی وا لە سیاسەتمەدار دەكات، كە بەو شێوەیە هەڵسوكەوت بكات، كە دەیكات؟ بۆچی و لە سەر چ بنەمایەك كەسێكی ئاسایی بەشداری هەڵبژاردن دەكات، یان رەتی دەكاتەوە؟ ئەو بنەمایە چیە، كە وا لە كەسێك دەكات دەنگ بە لایەنێكی دیاریكراو بدات؟ چی لە پشت دروستبوونی بڕیار ی سیاسیەوە هەیە، یان بڕیار ی سیاسی لای سەركردە چۆن دروست دەبێت؟ دیكتاتۆرەكان بۆچی لە پێناوی مانەوەی خۆیاندا بڕیار لە سەر شەڕ و كوشتوبڕێكی نامرۆیانە دەدەن؟ پاڵنەرەكانی نواندنی توندوتیژی و خۆپیشاندان و ناڕەزاییەكان كامانەن؟ وڵاتان بۆ شەڕ دەكەن؟ رای گشتی چۆن دروست دەبێت؟ كاریگەریەكانی سەر بڕیار ی سیاسی چین و بڕیار لە كۆتاییدا چۆن دروست دەبێت؟ سایكۆپۆلەتیك بەتوێژینەوەو لێووردبوونەوە لە كارلێكی نێوان سیاسەت و دەروونناسیدا ، بە تایبەتی كاریگەری سایكۆلۆژیا لەسەر سیاسەت و وەڵامی گشتت ئەو پرسیارانە دەداتەوە.
یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی زانستی سایكۆپۆلەتیك، سەرەڕای ئەوەی زانستێكی تازەیە، هاوكات زانستێكی ئەكادیمی ددانپێندراوە، بەوەی لە ناوەندە ئەكادیمییەكانی وڵاتان وەك زانستێكی سەربەخۆ لە كۆلیژەكانی زانستی سیاسی و پەیوەندە نێودەوڵەتییەكان و دەروونناسیدا دەخوێندرێت. دەروونناس (هارۆڵد لاسوێل – Harold lasswell) لە سەدەی بیستەكانەوە توێژینەوەی لە بارەی كاریگەری زانستی دەروونناسی لەسەر سیاسەت كردووە. یەكەم كتێب بەناوی (A Handbook of political psychology) لە ساڵی 1973 بڵاوكرایتەوە كە لەلایەن هەرسێ نووسەر: (Leonie Huddy-David O.Seara. Jack S.Levy). لە ساڵی 1977 كۆمەڵەی نێودەوڵەتی بۆ سایكۆلۆجیای سیاسی دامەزرا (ISPP-International Society For Political Psychology)(4).
تەوەری دووەم: خۆپیشاندان و نواندنی توندوتیژی وەك ڕەفتارێكی سیاسی
خۆپیشاندان وەك ڕەفتارێكی سیاسی، بە ڕەگەزێكی گرنگی بەشداری سیاسی Political participation دادەنرێت كە بریتییە لەو چاڵاكییەی كە هاوڵاتیان بە مەبەستی بەشداریكردن لە نواندنی كاریگەری لەسەر پرۆسەكانی دروستكردنی بڕیار ئەنجامی دەدەن. یەكێك لە هۆكارەكانی خۆپیشاندان وەك چالاكییەكی سیاسی دەگەڕێتەوە بۆ نەمانی ئاستی متمانەی سیاسی (Political Trust) ی هاوڵاتیان بە دامەزراوەكانی دەوڵەت (پەرلەمان، حكومەت، دادگاكان، پۆلیس، نەبوونی خزمەتگوزاری و گەندەڵی.... هتد)(5).
پسپۆری زانستی سایكۆپۆلیتیك (دیڤید پاتریك هۆتۆن) لە بەشی شەشەمی (سایكۆلۆژیای سیاسی) تیشك دەخاتەسەر خوپیشاندان وەك ڕەفتارێكی سیاسی بە كۆمەڵ و پشت بە توێژینەوەكانی (ئیرفنگ جانیس) لە مەر گۆڕانی رەفتاری تاك لە ناو كۆمەڵدا دەبەستێت. جانیس لە توێژینەوەكەیدا بە پرسیارێكی زۆر گرنگ باسەكە دەوروژێنێت، چی وا لە كەسانی بەهەرەمەند و لێهاتو و زیرەك دەكات لە كۆبونەوەی جەماوەریدا بكەونە دوای هەڵوێستی كەسانی نەخوێندەوار و بڕیاری ناتەندروست بدەن؟ ئەم دیاردەیە زۆر جار لە كاتی بەرپابوونی خۆپیشاندان و نارەزای جەماوەریدا هەستی پێدەكرێت، كاتێك، كە زۆرینەی نەخوێندەواری خۆپیشاندەران بڕیارێكی ناتەندروست دەدەن ئەو گروپ و كەسە روناكبیرو بەهەرمەندانە بەشدار لە خۆپیشاندانەكە دەكەونە ژێر كاریگەری هەڵسوكەوت و رەفتاری زۆرینەوەو بە هەمان شێوەی ئەوان رەفتار دەكەن. هەندێك جار دەبینین بە هەمان شێوەی كەسانی نەخوێندەوار ، كەسانی رۆشنبیر دەكەونە بەرد هاویشتن و شكاندنی ماڵ و موڵكی گشتی. بە گوێرەی قوتابخانەی ڕەفتاری (behaviorist school) لە دەروونزانیدا، كە لە سەدەی بیستەم لەلایەن زانای ئەمریكی (واتسن) دامەزرێنرا، جەخت دەكاتەوە لەوەی: تاك هەموو ڕەفتارێكی لەو ژینگەی وەردەگرێت كە تیایدا دەژیت، بەو مانایەی ژینگەی سیاسی و كۆمەڵایەتی و فەرهەنگی و ئابووری و پەروەردەیی و تانەت ئاینیش ڕەنگدانەوەی بەرچاویان دەبێت لە رەفتارەكانی مرۆڤ، بۆیە كاتێك خۆپیشاندانەكان وەك رەفتارێكی سیاسی توندوتیژی تێدەكەوێت، ئەوا لە بنەرەتدا چەوساندنەوەو توندوتیژییەكان وەك كەلتوور و فەرهەنگ ڕەگیان لە كۆمەڵگەكەدا داكوتاوەو خۆی بەرهەمدێنێتەوە(6).
شۆرش و گردبوونەوەو خۆپیشاندانەكان لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی تر، بە گوێرەی پاڵنەری ژینگەی دەروونی ناوەكی و ژینگەی دەرەكی لەیەكتر جودان، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەرێتەوە كە دەروونی مرۆڤ سروشتێكی ئاڵۆزی هەیە و بە ئاسانی تەفسیرو شرۆڤە ناكرێت، بۆیە ئاسان نییە نۆرم و رێسای جێگیر بۆ دەروونی تاكەكانی كۆمەڵگەیەك دابنرێت، بۆ نموونە پاڵنەرە دەروونییەكانی شۆرشی فەرەنسی ساڵی 1789 لەگەڵ شۆرشەكانی وەك شۆرشی كوبای ساڵی 1959 و شۆرشی ئیرانی ساڵی 1979 و خۆپیشاندانەكانی بەهاری عەرەبی 2011 جیاواز، چونكە ژینگەی سیاسی و كۆمەڵایەتی تاكەكان و رەوتی مێژوویی فكری سیاسی لە هەریەكە لەم وڵاتانە لە یەكتر جودان. لەبارەی ڕەنگدانەوە رەهەندە سایكۆپۆلیتیەكانی شۆرشی فەرەنسی (گۆستاف لۆبۆن) لە كتێبی (روحی شۆرشەكان)دا ئاماژە بەو بوعدە دەروونیانە دەدات كە بوونە پاڵنەری ئەنجامدانی شۆرشی فەرەنسی ساڵی 1789 كە بە یەكێك لە گەورەترین و كاریگەرترین ڕووداوی سیاسی و مێژژی دادەنرێت(7). هەروەها رۆماننووسی ئینگلیزی چارلس دیكنز (Charles Dickens) لە رۆمانی (Tale of Two Cities) كار لەسەر شیكردنەوەی رەهەندە دەروونییەكانی شۆرشی فەرەنسی دەكات و نموونەی رووداوی قەلای باستیل (باستد la bastide) دەهێنیتەوەو هەڵچوون و رقی پرۆلیتارەكان وەك گرێیەكی دەروونی دژ بە ئەرستۆقراتەكان بە یەكێك لە فاكتەرەكانی توندوتیژی كوشتارەكانی شۆرش لەقەڵەم دەدات. دیسانەوە لەسەر ئاستی تاكەكەس و فیگەری سیاسی، رەهەندە دەروونییەكانی رەفتاری سیاسییەكان وەكونین، بۆ نموونە رەفتاری سەركردە تۆندەڕوەكانی دونیا وەك: هیتلەر، مۆسۆلۆنی، فرانكۆ، تا دەگاتە صەدام و ئەبووبەكر بەغدادی لە یەكدی جودان. هیتلەر هەوڵیدا مۆنۆپۆلی دونیا بكات و بەهۆی پەروەردەی توندوتیژییەوە دواتر توندوتیژی بەرهەمهێناوە، ئەبوبەكری بەغدادی گەورەترین دامەزراوەی تیرۆرستی دامەزراند (داعش) كە لەئەنجامدا بەشێكی عێراق و سوریا كردە گۆمی خوێنی مرۆڤی بێتاوان. بۆیە رەفتاری سیاسی هەر یەكە لە تاك و گروپەكان ڕەنگدانەوەی بارودۆخی ژینگەیی و پەروەردەیی ئەو كۆمەڵگەیە كە تیادا ژیاون و ڕەفتارەكانیان هەڵقوڵاوی ژینگەی خێزانی و پەروەردەین، بەو مانایەی لە رەفتاردا بۆ ماوەیی رۆڵێكی كاریگەرییەكی نییە.
سایكۆپۆلیتیك هەندێ بنەمای ئەساسی خۆپیشاندانەكان دیاری دەكات بەوەی رەفتارێكی دەستەجەمعیی ئاشكراییە و سروشتی هەڵچوونی تیایدا زاڵە (گابع الانفعالی)، بۆیە بەهۆی هەڵچوونی لە رادەبەدەر توندوتیژی تاوانی گەورەی وەك كوشتن و كوشتاری لێدەكەوێتەوە. زۆربەی نارەزاییەتییە جەماوەرییەكان دەكەونە ژێر جەبری دەرەكی و دامەزراوە هەوڵگرییەكان هەڵچوونی دەروونی تاكەكان بە دەقۆزنەوە و ئاراستەكان بەرەو بەرژەوەندییەكانیان دەبەن، بەكارهێنانی خۆپیشاندنەكان بۆ روخاندنی رژێمەكان و توندوتیژی ریشەییەكی مێژوویی هەیە بۆ نموونە دەستوەردانی دەزگا هەواڵگرییەكان لە خۆپیشاندانەكانی (تیمشواراو بۆخارست لە رۆمانیا، خۆپیشاندانەكانی جۆرجیاو ئۆكرانیا و ڤەنزیویلا و وڵاتانی عەرەبی). بۆیە پسپۆرانی بواری سایكۆلۆژیای سیاسی بەلاریدانی ئاراستەی خۆپیشاندانەكان بۆ هۆكاری ئاستی پێشكەوتووی فكری سیاسی كۆمەڵگە دەگەرێنەوە، مەرج نییە هەموو چوونەر شەقامێك ناڕەزایی خۆرسك بێت، لەدوای هەموو هەڵچوونێكی دەستەجەمعی دەستێك هەیە، بۆیە كەوتنە دوای قەرەباڵغی عەوام كارێكی نا ئەقلانییە(8).
تەوەری سێیەم: خۆپشاندانەكانی عێراق لە گۆشەنیگای سایكۆپۆلتیك
لە رێككەوتی 3-10-2019 خۆپیشاندانێكی جەماوەری چەند شارێكی عێراق، بە بەغدادی پایتەختیشەوە گرتەوە، قوربانیانی خۆپیشانەكە تاكو نووسینی ئەم بابەتە زیاتر لە سەد كەسێك دەبوون، كە زۆرینەی قوربانییەكان خۆپیشاندەر و هەندێكیشیان كارمەندانی ئەمن و پۆلیس بوون، بەشێك لە كەسایەتییە سیاسیەكان ئەم ناڕەزایتیانەیان بە شۆرشێكی خۆرسكی دەنگی ناەڕازیی وەسفكرد، بەوەی هیچ لایەنێك لە دوای ئەم نارەزایتییانە نییە، بەڵكوو فاكتەری توڕەیی و هەڵچوونی هاوڵاتیانی شارەكانی عێراقە بەهۆی گەندەڵی و نەبوونی خزمەتگوزاری سەرەتایی و بێكاری و نەبوونی دادگەریەوە. گومانی تێدا نییە كە خۆپیشاندان و ناڕەزایی مافێكی سیاسی و دەستووریی ددان پێنراوە، بەڵام ئەوەی بەلامەوە گرنگە، وەڵامدانەوەی ئەو پرسانەیە، ئاخۆ بۆچی هەموو جۆرە رەفتارێكی سیاسی لە عێراق لە هەڵبژاردنەوە بگرە تا دەگاتە خۆپیشاندان توندوتژیی و قوربانی لێدەكەوێتەوە؟ ئەو پاڵنەرە سیاسییە دەروونیانە چین كە بە ئاسانی دەتوانێ‌ لەشكرێك لە تاكی عێراقی بخاتە سەرشەقامەكان و دژی لایەن و نەتەوەكانی تر بەكاریان بهێنێ‌؟ بۆچی ژینگەی عێراق ژینگەیەكی سیاسی لەبارە بۆ دروستبوونی توندوتیژی؟ بۆ نموونە لە دایكبوون و گەشەكردنی داعش لە عێراق بابەتێكە جێگای پرسیارو لێووردبوونەوەی قووڵە، بۆچی لەسەرانسەری دونیاوە تاكی عێراقی ئامادەگی ئەوەی تێدایە بكەوێتە داوی تیرۆر؟ ئەگەرچی وەڵامدانەوەی ئەم پرسیارانە پێویستیان بە تویژینەوەی فكری و تیۆری قوڵ هەیە تاوەكو ئەو لایەنە سایكۆپۆلیتیكانەی رووداوە سیاسیەكان و رەفتاری سیاسی تاكی عێراقی پێ بخرێتەژێر نەشتەری لێكۆڵینەوە، لێ لەم نووسینەدا بە كورتی لەسەر هەندێ لەو پرسانە دەوستم و چەند دێرێكیان لەبارەوە دەخەمەڕوو.
بە گەڕانەوە بۆ ڕەوتی مێژوویی دروستبوونی دەوڵەتی لە ساڵی 1921ەوە، ئەوەمان بەرچاو دەكەوێت كە عێراق هەر لەسەرەتاوە كیانێكی سیاسی دەروستكراوی بەرژەوەندی و رێككەوتننامە نێودەوڵەتییەكانی وڵاتانی زلهێزە، بەو مانایەی عێراق وڵاتێك نییە كە لەسەر بنەمای ئینتماو گرێبەستی كۆمەڵایەتی هاتبێتەبوون، بەڵكوو كیانێكی نێودەوڵەتی سنووركێشراوە كە لە چەند پێكهاتەی نەتەوەیی و ئاینی و ئایدۆلۆژی جوداوە پێكدێت كە هیچ تایبەتمەندییەك بەیەكەوە كۆیانكاتەوە. ململانێ هەزاران ساڵەی سوونەو شیعە، جەنگ و كودەتا و خوێنڕشتن، گۆرێنی رژێمە یەك لە دوای یەكەكان تا دەگاتە داعش، سیمای هەرە دیاری مێژووی سیاسی عێراقە. بەهۆی بەردەوامی ململانێی چینایەتی و نائیستقراریەتی سیاسی، رژێم و سیستەمی سیاسی و دەستوور ی عێراقی لە شەو و رۆژێكدا گۆڕدراون، هەر بۆیە عێراق بەدرێژایی مێژوو بە وڵاتێكی ناسەقامگیر و گۆمی خوێن وێنا كراوە.
بەهۆی ئەو ژینگە نالەبارەی عێراق، جەنگ و كودەتا، شەڕی ململانێ ئاینی و مەزهەبی و نەتەوەیی، دەرەنجام كاریگەری بەرچاوی بەسەر سایكۆلۆژییەتی تاكی عێراقیدا جێهێشتووە، بە گوێرەی قوتابخانەی ڕەفتاری (behaviorist school) لە بواری سایكۆلۆژیدا كە لە سەدەی بیستەم لەلایەن زانای ئەمریكی (واتسن) دامەزرێنرا، جەخت دەكاتەوە لەوەی: تاك هەموو ڕەفتارێكی لەو ژینگەی وەردەگرێت كە تیایدا دەژیت. بۆیە ڕەفتاری تاكی عێراقی لەڕووی كۆمەڵایەتی و سیاسی ڕەنگدانەوەی ژینگەی سیاسیی عێراقییە، كە بەردەوام توندوتیژی و ڕەگەزپەرستی ئاینی و مەزهەبی و نەتەوەیی بەرهەدێنێتەوە.
كۆمەڵناس و مێژوونوسی ناوداری عێراقی دكتۆر عەلی وەردی (1913-1995) سەبارەت بە سایكۆلۆژییەتی تاكی عێراقی بە قووڵی روچوە بە ناخی تاكەكان، لەبارەی كاریگەری ژینگەی دەرەكی بەسەر تاكەكانەوە، وەردی پێی وایە مرۆڤ دەستكردی دەورووبەرە، بیركردنەوە و هەڵسوكەوتی كاریگەری تەواوی دەوروبەری پێوە دیارە، لەسەر ئەوەش بازنەیەك وەكو چێوەی بیركردنەوە بۆ مێشكی مرۆڤەكان نیگار دەكات. پاشان لێكۆڵینەوەكانی دەربارەی سروشتی كۆمەڵگەی عێراقی و لایەنی دەروونیی تاكی عێراقی بەرەو ئاقارێكی زانستیی وای دەبەن كە دواتر بایەخی سەرەكیی دەداتە "میتۆدی سایكۆسۆسیۆلۆجی"، بەو پێیەی (دەروونناسی) و (كۆمەڵناسی) پێكەوە، باشتر دەتوانن كەسایەتییە ئاڵۆزەكانی تاكی عێراقی و نەریتە كۆنەكانی كۆمەڵگەی عێراقی بخوێننەوە. تێزی سەرەكیی عەلی وەردی بریتییە لە شیكردنەوەی سۆسیۆلۆجیی كۆمەڵگەی عێراقی كە لەمیانی ئەو شیكردنەوەیەدا رەخنە لە دیاردە كۆمەڵایەتییەكان و لە پەیوەندی و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان و لە سایكۆلۆجیای دووفاقیی تاكی عێراقی دەگرێت، عەلی وەردی تێزەكەی لەسەر سێ‌ فاكتەری سەرەكی بنیات دەنێت: یەكەم: ململانێی نەریتی دەوارنشینی و كولتوری شارنشینی (صراع البداوە والحچارە) دووەم: دووفاقیی كەسایەتی (إزدواج الشخصیە) سێیەم: دژیەكیی كۆمەڵایەتی (النشاز الاجتماعی)(9). بە خوێندنەوەی تێزو دیدگاكانی عەلی وەردی، دەتوانین ڕەفتاری سیاسی تاكەكان بخوێنینەوە، چونكە بوونی ململانێی نەریتی و مەزهەبی، دووفاقی كەسییەتی تاك، دژایەتی كۆمەڵایەتی و تەعصوبی نەتەوەیی، بەربەستی گەورەی بەردەم گەشەسەندنی كۆمەڵگەی عێراقین، لەلایەكی ترەوە، هەموو جۆرە ناڕەزایەتییەكی سیاسی تاكەكان دواجار دەكەوێتە ژێر كاریگەری بارودۆخی سیاسی و مەزهەبی بەمەش هیچ بەرهەمێكی لێ سەوز نابێت.
دەرەنجام: ئەگەر گریمانەی ئەوەی بكەین كە خۆپیشاندانەكانی ئەم دوایەی عێراق خۆپیشاندانی خۆرسكن و بارگاوی نییە بە جەبری دەرەكی و ناوەكی، بەڵام دەكرێت گریمانەی كاڵبوونەوەو بێ بەرهەمبوونی بكەین لەبەر ئەم فاكتەرانەی خوارەوە:
هەموو شۆرش و ڕاپەرێنێكی سیاسی بەبێ خوێندنەوەو دیدگایەكی فكری قووڵی پێشەوەختە و بەبێ بوونی بزوتنەوەیەكی رۆشەنگەری، ماندووبوونیەكەی بەخەسار دەچێت، ئەگەر لێرەدا شۆرشی فەرەنسی بە نموونە بهێنینەوەو بەرواردی بكەین بە خۆپیشاندانەكانی عێراق، لەسەدەی هەژەهەمدا فەرەنسا بزوتنەوەیەكی فیكری گەورەی بەخۆییەوە بینی، بزوتنەوەیەك بەوە دەناسرایەوە كە دژ بە جیاوازی چینایەتی و دژ بەوەی كۆمەڵێك كەس هەموو خێرو بێری وڵات ببەن بۆخۆیان و زۆرینەش لە هەژاری و بێ كاری و بێخزمەتگوزاری دابن. ئەم بزووتنەوەیە كۆمەڵێك بیروڕای تازەی بڵاوكردەوە كە ڕەخنەی سیستەمی پادشایەتی و دەمارگیری پیاوانی ئاینی دەگرت، ناودارترین ئەو پێشەوایانەش بریتیبوون لە (مۆنتسكیۆ) كە داوای جیاكردنەوەی دەسەڵاتەكانی دەكرد. (ڤۆلتێر) كە ڕەخنەی توندی ئاڕاستەی جیاوازی چینایەتی و دەمارگیری ئاینی دەكرد، (جان جاك رۆسۆ) كە زیاتر جەختی لەسەر مەسەلەكانی ئازادی و یەكسانی دەكرد. بۆیە خۆپیشاندانەكانی عێراق كە دواجار بارگاوییە بەبیری مەزهەبی و بیرمەندەكانی كۆمەڵێك فەقی و مەلای سیاسی نەخۆشن، بۆیە جگە لە كەوتنە دوای قەرەباڵغی و هاتوو هاوار، گۆرانكارییەكی ئەوتۆی لێوەبەرهەم نایەت كە شیاوی ئەوە بێت ببێتە ڕووداوێكی مێژوویی كاریگەر.
عێراق كیانێكی سیاسیە لەڕووی ئینتمای نەتەوەیی گەورەترین گرفتی هەیە، چەمكی ئینتما (Affiliation) یەكێكە لە چەمكە گرنگەكانی بواری فەلسەفەو لێكۆلێنەوە سایكۆلۆژی تاكەكەسی (personality Psychology) و سایكۆلۆژی كۆمەڵایەتی (Social Psychology) كە بە پێویستی گرنگی دەروونی و عامودی فەقرەی مانەوەی كۆمەڵگە دادەنرێت. بۆیە پسپۆرانی بواری دەروونزانی لێكۆلێنەوە لە بوعدە دەروونییەكانی ئینتمای نەتەوەیی دەكەن، بوونی ئینتمای نەتەوەیی بە كۆڵەگەیەكی گرنگی خۆشەویستی و روحی هاریكاری و بەستنەوەی تاكەكان بەخاكەوە هەژمار دەكەن، بەپێچەوانەوە هەستكردنی تاكەكان بە نەمانی ئینتمای نەتەوەیی (عدم الانتما‌ْ - اللا انتما‌ْ ) گرفتی گەورەی دەروونی دووچاری تاكەكان دەكاتەوە لەوانەش نامۆبوون (Alienation) كە بەمانای دوركەوتنەوەی دەروونی تاك دێت لە خودی خۆی و كۆمەڵگاكەی. لەم ڕوەوە عێراق كیانێكە لەگەڵبوونی ڕەگەزەكانی خاك و دانشتووان و سیستەمی سیاسی، بەڵام ڕەگەزێكی گرنگی دەروونی و مەعنەوی تیادا بەرجەستە نییە، ئەویش ئینتما بۆ خاك و نەتەوە، زۆربەی پێكهاتەكانی عێراق نەك حەز بەچارەی یەكتر ناكەن، بەڵكوو كار دەكەن بۆ لێكهەڵوەشاندنەوەی جەستەی بەیەكەوە لكێنراوی عێراق و سرێنەوەو لەناوبردنی نەتەوەو پێكهاتە مەزهەبییەكانی تر. بۆیە ئەم جۆرە خۆپیشاندان و نارەزایەتییانە ناچنەی خانەی بەشداری سیاسی دەستەجەمعی و كاركردن بۆ ئامانجێكی هاوبەش. نەبوونی ئینتماو ئامانجی هاوبەش فاكتەرێكی سەرەكیە بۆ كپبوونەوەی هەموو هەوڵ و تێكۆشانێك بۆ گۆرانكاری جددی لە پرۆسەی سیاسی.
فكری سیاسی لە عێراق فكرێكی ئاڵۆزو فرە ئایدیاییە، نەبوونی گوتاری سیاسی یەكگرتوو و روئیایەكی ڕوون و ئاشكرا لەڕووی سیاسەتی ناوەخۆیی و دەرەكی، كۆسپی گەورەی بەردەمی پێشووەچوونی عێراقە، دابەشبوونی فكری سیاسی بەسەر شیعەو سوونە، بوونی كورد وەك نەتەوەیەكی جیاواز لەلایەك، بوونی بەرژەوەندییەكانی ئێران و ئەمریكا و بەكارهێنانی خاكی عێراق بۆ تەسفیەكردنی حیسابات لەلایەكی تر، بەردەوام عێراقی دووچاری ناسەقامگیری سیاسی تێكچوونی ئەمن و ئاسایش كردۆتەوە. لەوبارەیەوە (پۆل بریمەر)ـە لە چاوپێكەوتنێكی رۆژنامەوانی واشنتۆن پۆست حاكمی پێشووی عێراق لەبارەی سایكۆلۆژیەتی دەسەڵاتی عێراقی گوتوویەتی: "ئێمە دەوڵەتی عێراقمان نەگرت، بەڵكوو ئەو دەوڵەتەمان هەڵوەشاندەوە و كارمان لە سەر سایكۆلۆژیەتی نەتەوە و مەزهەبە جیاوازەكان كرد، كە هەموو خاڵە هاوبەشەكانمان لابرد و خاڵە ناكۆكەكانمان بارگاوی كرد، بۆیە كاری ئێمە هەرگیز تەواو نابێت و، شتێك نییە بە ناوی ئاسایشی نەتەوایەتی» (10).
سەرچاوەكان:
1- إیناس صبری عبد المنعم: علم النفس السیاسی وسیكولجیە القادە والجماهیر، المركز الدیمقراگی العربی.
2- داڤید پاتریك هۆتۆن: سایكۆلۆجیای سیاسی، وەرگێرانی بۆ كوردی: حەمە رەشید، چاپی سەردەم.
3- د. محمد عبد الفتاح المهدی : علم النفس السیاسی رۆیە مصریە عربیە، مكتبە الانجلو المصریە، القاهرە ، 2007 .
4- فواد صدیق: دەروونزانی سیاسی.
5- حەسەن مستەفا: سیستەمە سیاسیەكان، لە بلاوكراوەكانی چاپخانەی ئەحمەدی خانی، 2018.
6- داڤید پاتریك هۆتۆن: سایكۆلۆجیای سیاسی، سەرچاوەی پێشوو.
7- جوستاف لوبون ،روح الپورات والپورە الفرنسیە ،المگبعە العصریە ،الفجالە ،القاهرە ،1934 .
8- د. محمد احمد النابلسی: سیكولوجیە التڤاهرات العـربیە، المركز العربی للدراسات المستقبلیە.
9- د.عەلی وەردی: وانەكانی ژیانم، وەڕگێڕانی: د. نەوزاد ئەحمەد ئەسوەد.
10- د. یوسف عوسمان حەمەد: سایكۆپۆلیتیك و ئاسایشی نەتەوەیی(خوێندنەوەیەكی شرۆڤەكارییە)، گوڵان میدیا.

 

زۆرترین بینراو