داب و نەریت و پێكەوە ژیانی جولەكەو پێكهاتەكانی دیكەی رواندز لەسەدەی حەوتەمی پێش زاین 

داب و نەریت و پێكەوە ژیانی جولەكەو پێكهاتەكانی دیكەی رواندز لەسەدەی حەوتەمی پێش زاین 

ئا: محەمەد هەسنانی
  لەساڵانی 1836-1837 زاینی لەسەردەمی میرنیشینی سۆران، بەتایبەتی سەردەمی حوكمڕانی (میر محەمەد) پاشای گەورەی رواندز، هەموو پێكهاتەو ئایەن و مەزهەبەكانی شاری رواندز، ژمارەیان (586 )  ماڵ بووە، ژمارەی ماڵە جووەكانیش لەوكاتدا 38 ماڵ بووە،  كە بریتی بوونە لە 235 كەس".
  هەروەها لەساڵی 1921 زاینی ژمارەی ئەو خێزانە جولەكانە بەهۆی كوچكردنیان، كەم بۆتەوەو بۆ تە21 خێزان، بەڵام بەپێی ئەو سەرچاوانەی كە دەریان خستووە، ئاستی تەبایی‌و پێكەوە ژیان لەنێوان مەزهەب ‌و ئاینەكانی ئەوكات زۆر پتەو بووە".
  وەك باسی لێوەدەكرێت، جووەكانی رواندز، هەرچەندە كەخانوویان ناڕێك و زۆر نەوی بوون وەدیوارەكانیان لەناوەوە بەداری قیسپ و تانۆك لە قوڕ درووست دەكرد، تەنها رووی دەرەوەیان بەبەردوخشتە دەكران كەچی زۆریش رازی بووینە بە ژیانەكەیان، هیچ كەسیشیان لەماڵە جووەكان نەیان ویستووە لەخەڵكی شاری رواندز جیا ببنەوە و وەك بەشێكی دانەبڕاو لە كۆمەڵگای كوردەواریدا لەكوردستان ژیاون، دەرئەنجام حكومەتی عیڕاق لە ساڵی 1950– 1951 زاینی بە زۆر لەسەر ماڵ وموڵكی خۆیانیان شار بەدەر كردن و گەڕاونەتەوە بۆ (ئیسرائیل) 

زەماوەندو بوك گواستنەوەی جولەكەكانی رواندز
   زەماوەندو بوك گواستنەوەی كوردە جولەكەكان لە رواندز، لە هەندێك كردەوەكانیان پێچەوانەی زەماوەندی كوردە موسڵمانەكان بووە، ئەوان شای و هەڵپەركێكانیان وەك موسڵمانان نەبووە، بەدستوری خۆیان و جولەكەكانی كوردستان و شاری رواندز، شایی و هەڵپەركێیان دەكرد، هەروەها شایەكەیان بە شێوەی بازنەیی بووە كچ و كور پێكەوە دەستی یەكتریان دەگرت، لەگەڵ شایەكەش دەهۆڵ و زوڕنا و دووزە لەودەف و دەمبك لێ ئەدرا، هەروەها گەنجەكانیان گۆرانیان دەوت، چەند كچێكیشان سەمایان لە ناوەندی شای و هەڵپەركێكەیان دەكرد، بەڵام وەك موسڵمانان بەرۆژ بوكیان نەدەگواستەوە، بەڵكو بەشەو بووكیان دەگواستەوە، جوەكان سفەتێكی تریان هەبووە، ئەگەر یەكێك لەماڵە جوەكان كچێكی خۆیان بەشوو بدابایە، هەركەسێك لە گەنجەكانی خۆیان، ئەوا دەبوایە ماڵی كچەكە هەموو، ئەرك و جل و پۆشاكێكیان بۆ كچەكەیان بكردبایە، لەگەڵ ماڵ دانان و هەموو كەرستەو شت ومەك كڕین بۆ كچەكەیان،  لەئەستۆی خۆیان دەگرت كەپێیان دەوت (بارگەی بوك) ئەم بارگەیە پێكهاتبوو لە هەموو كەلەوپەلەكانی ناوماڵ، ئەوجا لە دەرزی و داو تادەگاتە كەرستە كانی وەك قاپ و قاچاخ و سندوق ونوێن و رایەخ، بەڵام ماڵی زاوا تەنها یەك دەستە جل و بەرگ و زێڕو زیوو، ئەلقەی دەستی خۆی و بوك  لەئەستۆ دەبوو، هەروەها ماڵە جولەكەكانی شاری رواندز، ژن و ژن خوازیشیان هەر لەنێوان خۆیاندا دەكرد بەتایبەتی لەنێو خزمانی خۆیان، زۆرجاریش وارێك دەكەوت لە ناو خێزانە جولەكەكان، كچێكیان حەزی لەگەنجێكی كوردی موسڵمان دەكرد، كچەكە وازی لەخزم وكەس و كاری خۆی دەهێناو دەهاتە سەر ئاینی ئیسلام، ئەو ناوەی كەخۆیی جولەكە بووە بەمنداڵی باوك و دایكی، ناوێكی جولەكەیان لێ نابووە، كە كەكچەكە دەبووە ئیسلام یەكسەر كوردە موسڵمانەكان ناوێكی كوردی ئیسلامیان لێ دەنا".
  جولەكەكان كەژنیان دەگواستەوە بەشەو  بوكەكەیان دەگواستەوە، زۆرجوان دەیان رازاندەوە  لە سەر پشتی گوێ درێژێك، لەماڵی بووك بۆ ماڵی زاوا بەرێ دەكەوتن، بەچەپڵەلێدان و سەماكردن و گۆرانی ووتن، چەند كەسێكی خۆیان لەخزمانی ماڵی زاواو بوك، لەگەڵ بووكەكەیان دەچوون تا بەردەرگەی ماڵی زاواو لەوێ كەس و كاری زاواو بوك، پێكەوە دەگەڕانەوە هەركەسەو بۆ ماڵی خۆیان، تەنها چوار تاپێنج كەس لەگەنجەكانی خزم و كەس و كاری ماڵی زاوا، وەك پاسەوان لەماڵی زاوا دەمانەوە ئەوكاتی جولەكەكان وایان پێ باش بووە، كەچەند پیاوێك وەك پا سەوان لە ماڵی زاوا بمێنەوە، تا بەیانی نەوەك كەسانێك لەناحەزەكانیان دەست درێژی بكەنە سەرماڵەكەیان، بەتایبتی بۆ سەر بوك و زاوا كەیان". 

شێوازی پرسە و ناشتنی تەرمەكانی جولەكەكانی رواندز                                                                                                                                                              
    جولەكەكان هەر كەسێكیان كە لێ دەمرد، ئەگەر لەكاتی شەوو  بایە خزم و كەس و ماڵی مردوەكە هەموویان بەژن و پیاو منداڵەوە، تا بەیانی لەبەرامبەر لاشەی مردوەكە هەڵ دەپەڕین، لە خۆیان ئەداو شینیان دەگێڕا وەكەس لە خزم و دۆست و كەس و كاری مردوەكە نەدەنووستن، هەموو سەرو پرچ و سیمای خۆیان لەخم  و قوڕ ئەنا بەتایبەتی  ژنەكانیان ئەوەندە دەم و چاوی خۆیان، ناشیرن دەكرد خەڵك لێیان دەترسان، ئەگەر بە رۆژیش كەسێكیان بمردبایە، بۆ ماوەی شەش كاتژمێر مردوەكەیان دەهێشتەوە، دەستورەكەشیان وەك كوردە موسڵمانەكان نەبوو، كە مردوەكە بەزووی بەخاك  بسپێرن دیاریش بووە، وایان پێ باش بووە، دوای شەش كاتژمێر كەتەواو دەبوو، ئەوجا مردوەكەیان لە پەرۆێك لولیان ئەدا، جوان جوان دەیان پێچاو بەرەو گۆرستانەكەی خۆیان، بەرێ دەكەوتن هەرلەوێش بەخاك دەیان سپاردو دەیان ناشت،  قەبری مردوەكانیشیان لە قەبری موسڵمانان قووڵ ترو بەرین تریش بووە، هەروەها قەبرستانی جولەكەكان بە جیا بووە، لەگەڵ گوڕستانی موسڵمانەكان، دیارە زۆریش لێك دووربووینە موسڵمانان سێ  قەبرستانیان هەبوون،  هەروەها گوڕستانی جولەكەكان لەسەرگردێك بووە، لەتەنیشت قونگرێ  شەمامێ لەسەر شاخی خەرەند، ئێستا كەش شوێنەواری گوڕستانەكەیان هەرماوە بەقەبرستانی جولەكەكان ناوی دەهێنن".
 هەروەها ماڵی مردوەكەش تا ماوەی حەوت شەو حەوت رۆژ شینیان دەگێراوە، خزمەكانی ماڵی مردوەكە خەرجیەكەی تازیەكەیان تا حەوت رۆژ لەئەستۆی خۆیان دەگرت، بەهیچ شێوەیەك ماڵی مردوەكە خەرجی و خواردەمەنی لەئەستۆ نەبووە، تاحەوت رۆژەكە تەواو دەبوو، هەموو كارو خەرجیەكانی تازیەكە لەئەستۆی خزم و كەسوكاری مردوەكە دەبوو، ئەگەرماڵی مردوەكەش هەژارو كەم دەرامەت بانە و منداڵَیان زۆر بچوك بوایە، تامنداڵی مردوەكە گەورە دەبوون، یارمەتیان  ئەدان لەلایان كەس و كاری مردوەكەوە، هەروەها هەموو جولەكەكان بۆ منداڵە هەتیوەكانی مردوەكەیان، لە پاش پرسەكەیان تا منداڵەكان گەورە دەبوون، یارمتیان ئەدان  بەخواردن و جل و بەرگ وپێڵاو كڕین، كەم وكورتیەكانی رۆژانەیان بۆ مناڵەكان جێ بەجێ دەكرد، تاكو هەست نەكەن ئەو منداڵانە كەبێ باوك و كەس و كارن، یان هەتیون كە ئەم منداڵانەش گەورە دەبوون، ئەوجا بەرە بەرە فێری كاروكاسبیان دەكردن، بۆ ئەوەی بتوانن لەدوا رۆژا ژیانی رۆژانەی خۆیان مسۆگەر بكەن، بۆخۆیان و خێزانیان هەرچەندە لەناو كوردە موسڵمانەكانیش لە شاری رواندز،  زیاتریش لەوان خەڵكی رواندز یارمەتی هەتیو و هەژاران و كەم دەرامەتەكانیان ئەدا، لەوزەمانی خێرو خێرات یەكجار زۆر بووە لە ناو موسلمانەكان و جوەكانیش ئەم دەرسەیان لەموسلمانان وەرگرتبوە".

جەژنانە كردنی جولەكەكان                                                                                                                                                            
    لەرۆژی جەژنەو بۆنەكانیان هەموو جوولەكەكان لەمنداڵ وكورو كچ و ژن وپیاوەكانیان جوان خۆیان دەرازاندەوە بەدەستوری جلوبەرگی رەسەنی كوردی، بەتایبەتی كچ و ژنەكانیان جوان جوان خۆیان دەرازاندەوە بە جلی كوردی كراس و كەوێی ژنان و زێرو زیو، دەست و پێیان لە خەنە ئەنا بەجلی كەسك و سۆرو رەنگاو رەنگ و قاپقاپی جوانیان لەپێ دەكرد، هەروەها خەناوكەی بە مۆری رەنگاو رەنگ و ژەنگیانەو بسكۆكەو كڵاوی پۆشی زێڕو زیوی بە گوفكۆكەی كەسك و سۆری بە زەنگوڵۆكەی، ئەو زەمانی لەبەرخۆیان دەكرد، خۆیان لەبەرامبەر گەنجەكانیان بە جوانی نیشان ئەدان، لە  رۆژی جەژنەكەیاندا هێلكەیان رەنگا‌و رەنگ دەكردن، بەهەموو جۆرە رەنگێك وەپێش ماڵیان بەپەڕۆی جوان و رەنگاو رەنگ، دەڕازاندەوە،  هەروەها بۆنی خۆشخۆشیان لە خۆیان ئەداو، وە بۆنی رەیحانە رەشەو گوڵەباغ و عەترو ترنجۆكەیان بە ناو ماڵیان وەردەگرت، بۆ نەكەشی بەماڵاندا بڵاو دەبووەوە هەرماڵەو بۆنێكی لەماڵەكەی خۆی ئەداو، بڵاوی دەكردەوە جوەكان بۆ رۆژی جەژنەكانیان، وەك كوردە موسڵمانەكان بڕمەو كولیچەو پاقڵاوەیان دروست دەكرد، لەگەڵ چەرەزات و چوكلێت وشەربەت و شیرنەمەنیشیان دەكڕی، لەپێش میوانانیان دایان ئەنا، هەر بەم بۆنەیەوە زۆرلەكوردە موسڵمانەكانیش دەچوونە جەژنانەیان‌و پیرۆز با یان لێ دەكردن، گەلێ جار  ژنە موسلمانەكانیش یارمەتی ژنە جوەكانیان ئەدا، لەدروست كردنی شیرنەمەنی، لەرۆژانی جەژنەكانییان نانی بێ خوێ یان دروست دەكرد، چونكە لەرۆژانی جەژنا دەبووایە نانەكەیان بێ خێ بایە".

سەرچاوەكان:
-    ساڵح محەمەد ساڵح، بەڕێوەبەری كتێبخانەی گشتی رواندز.
-    مێژووی رواندز.
-    میرنشینی سۆران.
   

زۆرترین بینراو