دەبێ كورد بزانێت شەرێكی نەرم لە جیهان هەیە

دەبێ كورد بزانێت شەرێكی نەرم لە جیهان هەیە

زاری كرمانجی- سۆران: پ.د. قەیس كاكل، لە ساڵی 1995 بڕوانامی ماستەری لە زمانی كوردی بەدەست هێناوە، لە ساڵی 2002 بڕوانەی دكتۆرای لە زمانی كوردی بەدەست دێنێت، ئێستا هەڵگری ناسناوی پڕۆفیسۆرە لە زمانی كوردی و راگری فاكەلتی ئادابە لە زانكۆی سۆران.
ئەو مامۆستایەی زانكۆ، لە بارەی دۆخی زمانی كوردی دواو و ئاماژەی بەوەدا " ئێستا مەترسی لە سەر زمانی كوردی كەمتر بۆتەوە".
دیمانە: بەرەڤان شاكر سڵمان لاچ
* پێناسەی زمان لە سەر ئاستی زانستی و جیهانی چییە؟
- زمان هۆیەكە بۆ لێكتێگەیشتن و دروستكردنی پەیوەندییەكانی نێوان كۆمەڵە كەسێك.
* گرنگی زمان بۆ نەتەوە چییە؟
- دەتوانم بڵێم زمان ناسنامەی نەتەوەیە، سەبارەت بە كورد زمان دوا سەنگەری بەرگریكردن بووە لە پاراستنی نەتەوەی كورد. نەتەوەی كورد لە قۆناغەكانی مێژوویدا جوگرافیا، مێژوو، ئابووری و تەنانەت بەشێك لە كلتوور و ئایینی خۆی لەدەستدا و تێكەڵ بوو لەگەڵ نەتەوەكانی تردا، بەڵام تاكە شت كە لە دەستی نەدا زمان بوو، كورد بەهۆی زمانەوە دووبارە خۆی دروستكردەوە.
لەگەڵ هاتنی ئیسلام دەیان نەتەوە توانەوە و لەناوچوون، بۆ نموونە میسر عەرەب نەبوونە، سووریا هەربەخۆی نەتەوەیەكی جیاواز بوون، عەرەبەكان زیاتر لە ناوچەی جەزیرەی عەرەبی و یەمەن بوون، تونس و جەزائیر و باكووری ئەفریقا هیچیان عەرەب نەبوون، بەڵام ئەم نەتەوانە لە ناو عەرەب توانەوە و لەناوچوون.
ئەگەر چی كورد وەك نەتەوە هاوسنووری عەرەب بووە، بەڵام لەناو عەرەب نەتوایتەوە و لە رێگەی زمانەوە لەناوچوونی خۆی پاراستووە، ئەگەر زمانی كوردی نەبایە لەدوای هاتنی ئیسلام كورد دەبوو بە بەشێك لە نەتەوەی عەرەب.
* دۆخی زمانی كوردی چۆن دەبینی؟
- زمانی كوردی بە ئاراستەیەكی زۆر باشدا دەڕوات، بەڵام لەوانەیە زۆر شت هەبن كاریگەری لەسەر زمان دروست بكەن، ئەگەر سەیری كورد بكەین دەبینین چۆن هەستی ناسیۆنالیستییەكەی بە چ ئاراستەیەكدا دەڕوات، ئەوەی دەبینم تەنها پەیوەندی بە زمانەوە نییە، بەڵكو پەیوەندی بە بیری ناسیۆنالیستییەوە كوردیدا هەیە، بیری ناسیۆنالیستی كوردی لە كوێیە و بە چ ئاراستەیەكدا دەڕوات، چونكە ئەو كات زمانیش وەك كەرەستەیەكی نەتەوەی بەكار دەهێنرێت.
كورد وەك تاك نا بەڵكو وەك دامەزراوە هەموومان دەڵێین نەتەوەیینە، بەڵام ئەو هەستە نەتەوەییەی لای حاجی قادر یا ئەحمەدی خانی هەبووە ئێستا بەدی ناكرێت، هەموومان وەك دامەزراوە یا میدیا كار لەسەر ئەوە دەكەین شتی تر یا كەسانی تر لە دەرەوەی خۆمان زۆرتر خۆش بوێت لەوەی خۆمان، زیاتر حەزمان لە شتی بیانییە لە چاو ئەوەی خۆمان چ وەك فیلم یا دراما یا مۆسیقا یا جلوبەرگ یا هەرشتێكی تر.
دەبێت كورد بزانێت شەرێكی نەرم لە جیهاندا هەیە، بۆ نموونە دراما توركییەكان وا پیشاندەدات كە لەوێ خۆشگوزەرانی هەیە و مافی مرۆڤ و زۆر شتی تر هەیە، لە راستیدا هەڵبەت لەوێ ئەو شتە زۆر كەم بەدی دەكرێت، بەڵام ئەو درامایانە هێزێكی ناسیۆنالیستییان لە پشتە، بەو ئاراستەیە كار دەكات كە لە بەرژەوەندی هەستی ناسیۆنالیستی ئەوانەوە هەبێت.
ساڵانی حەفتاكانی سەدەی رابردوو بەشێكی زۆری كورد بوونە ماركسی، ئەگەر كەسێك گووتبای من ماركسی نیم عەیبە بوو، ئەوەی رۆشنبیربایە دەبوایە خۆی بە ماركسی دانابا، تەنانەت حزبە كوردییەكانیش ماوەیەك شانەی سوور و شتی وای هەبوو و باڵێكی ماركسیەتییان هەبوو.
ئێستا هەموو كورد بەرەو ئاراستەی رۆژئاوا رۆیشتووە، تەنانەت پێشبینی ئەوە دەكەم پاش چەند ساڵێكی تر ئەگەر چین ببێتە ناوەندێكی گرنگی سیاسی و ئابووری قیبلەكەمان بەرەو ئەوێ بگۆرین، یانی هەستی ناسیۆنالیستی زۆر لاوازە و هەرگیز نابین بە خۆمان.
* لە ئێستای كوردستاندا زمانی ستاندار چ گرنگییەگی هەیە؟
- بە بڕوای من بە قەد دەوڵەت پێویستیمان بە زمانی ستانداردی كوردی هەیە، دەبێت هەموو زاراوەكان ممارسەی خۆیان بكەن، هەڵبەت ئەو ووشانەی بە زاراوەكان دەردەبڕدرێت بە زمانی ستاندار ناتواندرێت دەرببڕدرێت، بەڵام پێویستە وەك دەوڵەت یا دامەزراوەكانی حكومەت زمانێكی ستاندارد هەبێت.
لە ناو نەتەوەكانی تریشدا بە زاراوەی خۆیان فیلم دروست دەكەن یا دەئاخڤن، بەڵام ئەوەی پێكەوە دەیانبەستێتەوە زمانی ستانداردی نەتەوەییە، هەڵبەت زمانی كوردی زمانێكی دەوڵەمەندە و ئەو زار و بن زاراوانە هۆكارێكن بۆ بە زیندوو مانەوەی زمانی كوردی.
* لە زانكۆ و پەیمانگاكانی كوردستان زیاتر گرنگی بە زمانەكانی بیانی دەدرێت، ئەمە چ كاریگەرییەكی لەسەر زمانی كوردی هەیە؟
- زۆر گرنگە بە زمانەكانی تر بخوێندرێت، بەداخەوە قوتابییەكانمان جگە لە زمانی كوردی هیچ زمانێكی تر نازانن بۆ ئەوەی سەرچاوەی لەسەر بخوێنەوە، لە زمانی كوردیشدا كێشەی كەمی سەرچاوەمان هەیە، پێویستە قوتابییەكانمان جگە لە زمانی كوردی زمانی ترش بزانن، بەڵام ئەگەر خوێندن بە زمانەكانی تر بخوێندرێت ئەوە ناگەینێت كە زمانی كوردی بە كەم بزاندرێت.
ئێستا لە جیهاندا تێگەیشتنێك هەیە بۆ ئەوەی بگەرێنەوە بۆ زمانی خۆیان، ساڵانی رابردوو كۆنگرەیەك لە ئیمارات كرا و بڕیاردرا كە توێژینەوە و تەنانەت خوێندنی پزیشكی و ئەندازیاری بە زمانی عەرەبی بخوێندرێت، تەنانەت لە كووریا و زۆر شوێنی تر وا دەگەرێنەوە بۆ زمانی نەتەوەیی خۆیان. پێم باشە لە زانكۆ و پەیمانگاكان هەوڵبدرێت زیاتر گرنگی بە زمانەكانی دیكە بدرێت، بۆ ئەوەی دەرگای دیكە بەرووی قوتابییەكانمان بكەینەوە، بەڵام بە باشی نازانم لە قوناغی سەرەتایدا خوێندن بە زمانەكانی دیكە بخوێندرێت، وا باشترە لە قۆناغی سەرەتایدا قوتابی بە زمانی دایك بخوێنێت دواتر لە قۆناغەكانی تردا ئاشنای خوێندن بكرێت بە زمانەكانی تر، چونكە لە قۆناغی سەرەتایی قوتابی فێری خوێندن دەكرێت نەك زمان.
سەبارەت بەوەی قوتابی ماوەی دوانزدە ساڵ زمان دەخوێنێت و فێر نابێت، بەڕاستی ئەمە كێشە لە سیستەمی خوێندندایە.
* تا چەند گرنگە ئەو كەسە بیانییانەی لە كوردستان كاردەكەن كۆرسی زمانی كوردی بخوێنن و ئاشنای زمانی كوردی بكرێن؟
- ئەم بابەتە لە زۆر كۆنفرانس باسی لێوە كراوە، بەڵام پێم وایە ئەمە پەیوەندی بەوەوە هەیە كە لە زۆربەی كاتەكاندا ئێمە ناچارین كەسێكی بیانی بێتە كوردستان، لەو كاتەشدا ناتوانین مەرج بۆ ئەو كەسە دابنێین، بۆ نموونە پێویستیت بە ئەندازیارێكە بۆ هەر كارێك، ناچاری مەرجەكانی ئەو جێبەجێ بكەی نەك مەرجی بۆ دابنێی، ئەگەر ئێمەش كەسی پسپۆڕمان لە هەموو بوارەكاندا هەبوایە ئەوا دەمانتوانی بۆ هەر كەسێكی بیانی مەرجی فێربوونی زمانی كوردی دابنێین.
* پێگەی زمانی كوردی لە دەرەوەی هەرێمی كوردستان چۆن دەبینی؟
- لە دەرەوە زۆر بایخ بە زمانی كوردی دراوە، زمانی كوردی لە دەرەوە لە گەشەكردنێكی زۆر باشدایە.
لە پۆڵەندا، فەرەنسا، ئەمەریكا، بریتانیا و رۆسیا لە زۆر شوێنی تر پەیمانگا و ناوەندی لێكۆڵینەوە بە زمانی كوردی هەیە. هەڵبەت ئەمە بەشێكە لە پلانی زمانی كە دەبێت دەوڵەت دایبرێژێت.
زۆرجار دەبینین داواكراوە بەشی زانستی بە زمانی نەتەوەكانی تر لە زانكۆكانی كوردستان بكرێتەوە وەك ( فەرەنسی، ئەڵمانی، چینی)، تەنانەت ستافی زانستی و هەرچی تێچوویە ئەو وڵاتە ئامادەیە بدات بەس بۆ كردنەوەی بەشێكی زانستی بۆ خوێندن بە زمانی ئەوان.
بۆیە ئەگەر كورد بیەوێت زمانی كوردی لە دەرەوە زیاتر گرنگی پێبدات دەبێت سیاسەتێكی بۆ دابڕێژێت.
لە ئێستادا ئەگەر هەر بابەتێكی زانستی بە زمانی كوردی لە كۆنفرانسەكان پێشكەشبكرێت بە ئاسانتر قەبۆل دەكرێت بە بەراورد لەگەڵ بەشێك لە زمانەكانیتر.
* پێت وایە مەترسی لەناوچوونی زمانی كوردی هەبێت؟
- كورد لە ماوەی رابردوودا بە دەیان زمان لە دەورووبەری بوون و ئێستا نەمان و تواونەتەوە، كەچی زمانی كوردی زمانێكە بەرگری لە خۆی كردووە و خۆی لە مەترسی لەناوچوون پاراستووە، لە ئێستاشدا دۆخی زمانی كوردی زۆر باشە و لە گەشەكردنێكی زۆر باشدایە.
بە بڕوای من زمانی كوردی یەكێكە لە زمانە هەرە بەهێز و پاڕاوەكان، بە سەدان و هەزاران وشە هەیە لە زمانی كوردییەوە چوونەتە ناو زمانەكانی تر.
* پێویستە حكومەت لە بارەی زمانی كوردییەوە چی بكات؟
- بەشێكی گرنگ لە ئاسایشی نەتەوەیی ئاسایشی زمانە، هەر وەك چوون ئاسایشی خۆراك و ئاسایشی كۆمەڵایەتی هەیە، ئاسایشی زمانیش بەشێكی گرنگە لە ئاسایشی نەتەوەیی. بەڵام بەداخەوە لای ئێمە زۆر بە كەمی گرنگی بە ئاسایشی نەتەوەیی دراوە، بۆیە دەبێت زمانی كوردی ببێتە بەشێكی سەرەكی لە پلانی حكومەت، پێویستە سیاسەتی زمانمان هەبێت بۆ ئەوەی زیاتر بایخ بە زمانی كوردی بدرێت.

زۆرترین بینراو