رۆژهەڵاتی كوردستان لە نێو ئاڵۆزییەكانی ناوچەكە بەرەو كوێ؟

رۆژهەڵاتی كوردستان لە نێو ئاڵۆزییەكانی ناوچەكە بەرەو كوێ؟

زاری كرمانجی- هەولێر: حوسێن كوردنەژاد، بەڕێوەبەری پروگرامی لێكۆڵینەوەی ئابووریی ئەنیستیتوی تۆێژینەوە و گەشەپێدان – كوردستان، شارەزا لە بواری سیاسەتی نێودەوڵەتی و بارودۆخی ئێران و بەتایبەتی تریش دۆخی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان، لە هەڤپەیڤینێكی هەفتەنامەی زاری كرمانجی تیشكی خستە ئاڵۆزییەكانی نێوان ئەمریكا و ئێران و دۆخی ناوخۆی ئێران و داهاتووی كورد لە رۆژهەڵاتی كوردستان و چۆنییەتی خۆئامادە كردنی كورد بۆ ئەگەری هەر گۆڕانكارییەك كە لە ئێران بێتە پێش.
د/ رێبین رواندزی
* گەمارۆكانی سەر ئێران لەلایەن ئەمریكاوە چڕتر دەبنەوە، كاریگەرییەكانی چی دەبێت؟
- گەمارۆكانی ئامریكا زۆر بە هێزن، لە پرسی نەوتدا بەهێزن كە دەبێتە هۆی ئەوە داهاتی نەوتی ئێران كە سەرچاوەیەكی گرنگی دابینكردنی بوودجەی ئێرانە لەدەست دەدرێت، گرنگتر لەوە دەست پێرانەگەیشتنی ئێران بۆ سیستمی جیهانی فاینانسە كە لە دنیای ئەمڕۆدا هیچ ئابوورییەك ناتوانێ بە بێ دەستپێراگەیشتن بەو ئامرازی ئاڵ وگۆڕی بازرگانی و مالییە كار بكات .
گەمارۆكانی ئامریكا بەتایبەت لەبەر ئەوە زۆر كاریگەرن كە فاندامێنتالەكانی –بنەماكانی-ئابووریی ئێران لە نێو خۆیدا زۆر لاوازن بێكاری، هەلاوسان ، سیستمی مالی و دارایی و بارودۆخی بانكی ناوەندی و بەگەشتی سەر دەستی سیاسەتێكی- ئێكستراكتیڤ- قۆرەخكار، لەسەر ئابوورییدا وا دەكات كارێگەرییەكان چەندین قات دەبن.
ئەمەش لە كات و ساتێكدایە كە ئێران لە رووی دێمۆگرافییەوە خاوەن مێدێل كلاسێكی خۆێندەوار و پێگەیشتووی شارنشینە. ئەم دێمۆگرافییە پێویستی بە ئابوورییەكی كراوە هەم لە ناو خۆدا و هەمیش بە رووی دنیای دەرەوەی پێویستە، كە بە داخەوە ئێستا بارودۆخ بە پێچەوانەیە.
بۆیە دەتوانین بڵێن كە دەبێ چاوەروانی داڕمانی تەواوەتی ئابووریی ئێران بین و زۆر ناوەندی لێكۆڵینەوە پێشبینی ئەوە دەكەن كە چەند مانگ زیاتری پێ ناچێ تا سیستمی بانكی ئێران ئەوەی ئێستاش هەیە، بروخێت.
ئەم بارودۆخە وای لە ئابووریی ئێران كردووە، نە قابیلی ئیدارەدانە و نە لەبەر هۆكاری سیاسی قابیلی ریفۆرمە.
* ئێران تا كوێ و كەی بەرگەی ئەم گەمارۆانە دەگرێت ؟
- وەك ئاماژەم پێدا داهاتووی ئابووریی ئێران تاریكە و رەوتەكەشی بەرەو لێژییە، چەندە دەتوانێ بەمجۆرە بەردەوام بێ گرێدراوی زۆر فاكتۆری سیاسی و كۆمەلایەتی و ژیئۆپۆلیتیكییە، و دەبێ چاوەروان بین.
* پێت وایە لە ناو خۆی ئێران جولانەوە لە دژی رژێمی ئێران دەست پێ بكات ؟
- بارودۆخی نێو ئێران زۆر ئالۆز و چەند لایەنەیە، لە چەندین ئاستدا دەتوانین شیكەینەوە، ئابووریی خەراپتر دەبێ ئەوەی دەزانین. داخوا فاكتۆری ئابووریی دەتوانێ جوولانەوەی دژی دەستەڵات وەرێ بخات و بەرەو نەتیجە بڕوات؟ وەڵامەكەی دەتوانێ هەم بەڵێ بێت و هەمیش نەخێر، بەڵێ ئەگەر بارودۆخ بگاتە بنبەستەوە و هیچ چاری تر نەمێنێ، نەخێر ئەگەر بە جۆرێكی مامناوەند خەڵك بتوانن ژیانی رۆژانە ئیدارە بكەن و حكومەتیش سەركەوتوو بێ لەوەی هیوایەكی سازان لەگەڵ جیهانی دەرەوە بۆ خەڵك زیندو رابگرێ.
لە ئاستی دیسكۆرس و بۆچوونی سیاسیدا كە رەوتی كۆمەڵایەتی لەسەر بینا بنرێت، باڵادەستترین دیسكۆرس ئێستاشی لەگەڵدا بێ ناسیونالیزمی فارسی تێكەڵ بە شیعەگەرییە كە خەتی پێوەندی دەستەڵات و خەڵكی فارسە و بەداخەوە لە بەرانبەر بەو دیسكۆرش هیچ بۆچوون و رەوتێكی تری بە هێز بە دی ناكرێ.
لە دوای ئەمە بۆچوون و دیسكۆرسی گروپی ئێتنیكی جیاوازی ئێرانە كە بە دووهەم بۆچوونی بە هێز لە ئێراندا هەژمار دەكرێ، بەڵام بەربڵاو و لاوازن، هەر چەند تێدەچێت كە بارودۆخی ژیئۆپۆلیتیك مەجالی گەشانەوەیان بۆ رێكبخات
*ئۆپۆزسیۆنەكانی ئێرانی تا چەند ئامادەن بۆ گۆڕانكارییەكان نێو ئێران؟
- هەر وەك ئیشارەم پێكرد، ئۆپۆزیسیۆن گروپە ئێتنیكەكانن، كە جیدین. گروپەكانیتر لە رووی ناوەڕۆكی دیسكۆرسیانەوە لەگەڵ حكومەت جیاوازی زۆریان نییە، و چارەسەرییەكانیان جیاواز نین لەوەی كە لە یەك سەد ساڵی رابردووی ئێراندا پیادە كراون.
خاڵێكی گرنگیتر ئەوەیە كە لەلایەن دونیای دەرەوە هیچ ئاماژەیەك نابینین كە وەك مۆدێلی عێراق ئۆپۆزیسیۆن كۆ بكرێتەوە و شكل بدرێت. ئەم خاڵەش لە پێوەندی لەگەڵ ئێراندا پێویستە جێ سرنج بێت.
* ئێران فڕە پێكهاتەیە هەم لە رووی نەتەوەیی هەمیش لە رووی ئایینییەوە، گۆڕانكارییەكان ئاسان دەبن؟
- بە دڵنیاییەوە دەتوانین بە داخەوە بڵێن گۆڕانكارییەكان نەك لە ئێران بەڵكوو لە وڵاتانی وەك عێراق و توركیاشدا، ئاسان نابن و ساڵانێكی پڕ لە زەحمەتمان لە پێشە.
* لە هەموو شۆڕشەكان كورد دەوری كاریگەری بینیوە، دواتریش زیانمەندی یەكەم بووە، كورد لە رۆژهەڵات چی بكات كە لە ئەگەری هەر گۆڕانكارییەك دووبارە زیانمەندی یەكەم نەبێت؟
- دوو خاڵ لەم پێوەندییەدا گرنگن .
یەكەم: وەپێش هیچ ماجراجووییەكەوە نەكەوێت و دەستپێشخەر نەبێت، ئەوەش لەبەر ئەو راستییە كە لە نێو ئاكتۆراندا ئێمە ئاكتۆری هەرە كەم هێزین.
دووهەم: بۆ بزووتنەوەی سیاسی كوردیی گرنگە لە بۆچوونی (حزب سێنتری) خۆیان دوور خەنەوە، بەو واتایەی تەركێز لەسەر ئەوە نەبێ چۆن دەتوانین پێگەی حزبەكان بە هەر نرخێك بە هێزتر بكەین لە ئێستا و داهاتووی كوردستاندا، ئەم بۆ چوونە بە هەڵەمان دەبات، بەڵكوو پێویستە تەركیزمان لەسەر بە هێزتر كردنی پێگەی كورد بەگشتی بێت لە سەر خاكی خۆیدا لە هەموو بوارەكانی ژیاندا، تا لە سیناریۆی جیاوازدا زەرەرمەند نەبین.
* حزبە كوردییەكانی رۆژهەڵات ئەو ئامادەگییەیان هەیە، كە دەست و پەنجە لەگەڵ گۆڕانكارییەكان نەرم كەن؟
- ئامادەگی چەمكێكی رێژەییە، بە بەراورد كردن لەگەڵ گرووپەكانی تری سیاسەتی ئێراندا رەنگە رێكخراوتر وزیندووتر و خاوەن پێگەی مێژوویی بن، ئەوەش لەبەر بوونی پرسی كورد بە گشتی، بەڵام ئەگەر مەبەستمان ئامادەگی بێ بۆ سەرۆكایەتی كورد بە سەركەوتووانە لە پرۆسەی ئالۆزی ئێستا دا وڵامەكە نەخێرە.
لە بواری یەكگرتوویی رێكخراوەیی و بەرنامەیی و دامەزراندنی بروكراسی دیپلۆماسی هاوبەش و وەگەرخستنەوەی دیاسپۆرای كورددا كاری زۆرمان ماوە بیكەین.
* پێشبینی پێكدادانی سەربازی لە نێوان ئەمریكا و ئێران دەكەیت؟
- ئەگەر مەبەست شەڕ بە گشتی بێ ، ئەوە شەڕەكە دەستی پێكردووە و بەردەوامە، زۆریش بە هێزەوە، بەڵام ئەگەر مەبەست شەڕی سەربازی بێ دیارە ئەوە گرێدراوە بە لایەنەكانی شەڕ، كاتێك زانیان ئامرازی بەردەستی ئێستایان تێری بەرەو پێش چوونی ئامانجەكانیان ناكات ئەو دەم بەریەككەوتنی سەربازی دوور نییە.
* ئایا ئەمریكا كاری لەسەر چالاكتر كردنی هێزە ئۆپۆزسیۆنەكانی ئێرانی كردووە؟
- ئەوە پرسیارێكی باشە، ئەوەی بە ئاشكرا دیارە هیچ هەوڵێك لە ئارادا نییە، ئەوەی نەهێنیش من ئاگادار نیم. بەڵام ئەگەر بێتو رەوتەكە بەمجۆرە بەردەوام بێت ئەو كات بە جێیە پرسیار لە خۆمان بكەین داخوا مەبەستی ئەم شەڕە حكومەتی ئێرانە یان ئێران خۆیەتی؟.
* ئەمریكا تا ئێستا پلانێكی روونی لە بارەی داهاتووی ئێران ئاشكرا نەكردووە، لە دیدی ئێوە پلانە گرنگەكانی ئەمریكا چی دەبێت؟
- لە گرفتی نێوان ئێران و ئامریكادا ناتوانین ئێران موجەرەد و بە دوور لە كۆنتێكست و بەستێنی ژیئپۆلیتیكی ناوچە و جیهان هەڵبسەنگێنین. لە دنیای چەند جەمسەری ئێستادا كە خەڵكانێكی زۆر سیستمی جیهانی ئێستای بەمجۆرە پێناسە دەكەن، ناكۆكی سەرەكی لە رەكەبەرایەتی نێوان چین و ئامریكادا دەبیندرێت. لە سایەی ئەم ناكۆكییەدا گرنگی كەنداو و نەك رۆژهەڵاتی ناوەڕاست باسی لێوە دەكرێ. كە ئەم بۆچوونەمان قەبووڵ بێ ئەو جا پێویستە پرسیار بكەین دەوڵەتانی دەور و پشتی كەنداو پێویستە خاوەن كامە تایبەتمەندی بن؟ لەو خاڵەدا دیارە كە ئێرانی ئێستا لەگەڵ ستراكچری داهاتووی جێ رەزامەندی ئامریكا نایەتەوە.
* لە تێڕوانینی تۆ و لە ئایندە ئەگەری دابەش بوونی ئێران بۆ چەند هەرێم هەیە؟
- نەك هەر لە ئێراندا بەڵكوو لە گشت وڵاتانی دنیادا هێزی لە یەك ترازان و هێزی لە یەك نزیكەر بوونیان هەیە٠( سانتیرفۆگال و سانتری پێتال)، ئەم هێزانە لە ئابووریی، فەرهەنگ ، بروكراسی ئایدیئۆلۆژی و هەروەها لە سیستمی سیاسیدا بە گشتی، كار دەكەن. لە ئێراندا هێزی لەیەك ترازان بە هێزترە لەو هێزانە كە كۆكەرەوە بن.
* ئایا كێشەی كورد لە ئێران تەنها سیستەمی سیاسییە یا لەگەڵ نەتەوەكانی دیكەش كێشە هەیە؟
- كێشە و گرفت لە نێوان خەڵكی جیاوازدا دەتوانێ هەر نەبێ و دەتوانێ زۆریش تووند بێ، گشتی گرێدراوە بە سیستمی سیاسی وڵات و چەند و چۆنی دابینكردنی ژیانی خەڵكی جیاواز لە هەموو روویكەوە. ئەوروپا دوو شەڕی جیهانی كرد تا گەیشتنە ئەو ئەنجامەی كە هەموو یەكتر قەبوڵ بكەن و زۆر وڵاتی مۆدێرنی بچووك بچووكیش ساز بوون و ئێستا لە جیاتی دووری لەیەكتر خوازیاری نزیكە بوونەن لەگەڵ یەكتردا. لە ناوچەی ئێمەدا هەتا سیاسەتی ئینكاری یەكتر بەردەوام بێ و ئەم سیاسەتە پێگەی جەماوەری هەبێ بەردەوام مەترسی دوژمنایەتی نێوان خەڵكی جیاواز هەیە.
گرنگە بزانین كە پرسی كورد لە ئێراندا جیا نییە لە پرسی كورد لە عێراق و توركیا و سوریادا، ئەم پرسە ئێستا خەریكە خۆی وەك پرسێكی ناوچەیی و جیهانی دەردەخات و پلەتفۆرمی سیاسی كوردیش رۆژ لە دوای رۆژ لە گەشە دایە و ئاستەكەی بەرزتر دەبێتەوە، مەبەستم لێرەدا رێفراندۆمی سەربەخۆییە. دیپلۆماسی ئێستای كورد لەگەڵ جیهان و جیهان لەگەڵ كورددا هەر چەند بە شێوەی پراگماتیستی، بەڵام لە پراكتیدا لە ژێر هەژمونی ئەم پێشكەوتنانەدا دەچێتە پێش.
* پێتوایە كام لە پێكهاتەكانی ئێران زیاتر دژایەتی نەتەوەی كورد دەكەن بۆ بەدی هێنانی مافەكانی؟
- هیچ خەڵكێك بە ئێسێنس و لە جەوهەری خۆیدا دژی كورد نییە، ئەوە كە كامیان زیاتر دەبنە دوژمنمان گرێدراوی رووداوە سیاسییەكانە.
* كورد لە رۆژهەڵات دەبێ چی بكات كە نەبێتە قوربانی سەرەكی ئەم دۆخە؟
- خاڵی سەرەكی بۆ سیاسەتی كوردیی بریتییە لە خۆ بەهێز كردن هەم وەك ئەحزاب و هێزی سیاسی، بەڵام گرینگتر لەوەش وەك میللەت لە سەر خاكی خۆیدا.
* ئایا هەڕەشەكانی ئێران كە لە ئەمریكای دەكات تا چەند جیدین ئایا زیاتر پروپاگەندە نین؟
- شەڕ و هەڕەشە قەت پرۆپاگەندە نییە، ئەوەی كە چەندە هەڕەشەكان جێبەجێ دەكرێن دەتوانێ ببێتە جێ مشتومر، ئەوەش گرێدراوی هێز و توانای لایەنەكانە.

"پێشبینی دەكرێت چەند مانگی دیكە سیستمی بانكی ئێران بڕوخێت"

زۆرترین بینراو