شەقامی كوردی بوونی پەكەكە لە كوردستان بە مەترسی دەزانن

شەقامی كوردی بوونی پەكەكە لە كوردستان بە مەترسی دەزانن

محەمەد باڵەك - سۆران: پارتی كرێكارانی كوردستان (پەكەكە) پارتێكی كوردی باكوری كوردستانە لە ٢٧ی سەرماوەرزی ١٦٧٨ی كوردی(١٩٧٨) وەك پارتێكی ماركسی-لینینی دامەزرا. بە بەشداربوونی ٢٣ ئەندام كۆنگرەی دامەزراندنی پەكەكە پێكهێنرا. ناوی پەكەكە لە لایەن فەرهاد كورتاییەوە پێشنیار كرا. لە سەرەتاوە بە كاری سیاسی دەستی پێ كرد. بەڵام لە ساڵی ١٩٨٤ بە ناچاری بووە ڕێكخراوێكی چەكداری، لەبەر ئەو هەموو ئێش و ئازار و چەوساندنەوەیەی دەوڵەتی توركیا دەرحەق بە گەلی كوردستانی لە باكووری كوردستان ئەنجامداوە لە ماوەی ٩٠ ساڵی ڕابردوودا، بەگوتەی خۆیان ئایدۆلۆجیای پەكەكە لەسەر بنەما شۆڕشگێڕییەكانی ماركسیزم - لینینیزم و نەتەوەخوازیی كوردی دامەزرێنرا. بەڵام ئەوان ئەم سیاسەت و جەنگەیان لە توركیا گواستۆتەوە بۆ هەرێمی كوردستان و لە چیاكانی هەرێمی كوردستان سیاسەت دەكەن، بوونی هێزی چەكداری ئەم پارتە لەهەرێمی كوردستان كێشەوگرفتی بۆ خەڵكی هەرێمی كوردستان دروستكردوەو بەبوونی پارتی كرێكارانەوە، ڕۆژانە سەرو ماڵ و گیانی هاووڵاتیان لەبەین دەچێت و هاووڵاتییان دەڵێن، گەر پەكەكە مەبەستی ئازادكردنی توركیایە، بۆ لەتوركیا شەر ناكات و شەر دێنێتە هەرێمی كوردستان؟. زاری كرمانجی لە راپۆرتێكیدا بۆچوونی چین و توێژەكان دەخاتەڕوو .
فریشتە باڵەك چاڵاكوانی كۆمەڵگای مەدەنی بۆ زاری كرمانجی گووتی" پەكەكە هەڕەشەیەكی كوشندەیە بۆسەر باشوری كوردستان، جێگەی سەر سوڕمانە كە پەكەكە پارتێكی سەر بە كوردستانی توركیایە یان باشوری كوردستان تاكو ئیستا بە سەدان شارەدێ و گوندی باشوری كوردستانیان داگیركردوە سەدان گوند بەهۆی ئەوانەوە چۆڵكراون و خەلكێكی زۆری سڤیل بەهۆی ئەوانەوە بوونەتە قوربانی، بە گووتەی رەوەند و كۆچەریەكانیش بە دەیان جار ووتویانە وەك تعداكردنێك لە ژیانی ئێمە چەكدارانی پەكەكە لە كوێستانەكان دێن ماڵ و سامانمان لێدەسەنن ئیمەش بۆ ئەوەی گیانی خۆمان و ماڵ و منداڵمان سەلامەت بێت ناچارین كە ئەوەی دەڵێن بە گوێیان بكەین.
باڵەك دووپاتیشی كردەوە، لە ئیستادا تەنانەت ناوی حزبیش بە پەكەكە بلێین تەنها وەك سوكایەتی پێكردنە بە وشەی حزب وا پیویست دەكات پەكەكە وەك تیرورست ناویان بێنین چونكە بە حیسابی خویان ٤٠سالە خەبات دەكەن لە زاری خویان بەڵام تاكو ئیستا نەیانتوانیوە ژورێكی سێ بە چواریش لە كوردستانی توركیا ئازاد بكەن، چونكە گەر مەبەستیان خەباتكردن بێ با بچنەوە لە وڵاتی خۆیان خەبات بكەن ئەوان نەكوردن نە حزبن نە خەباتگێڕن تەنها كاری گێرەشێوێنی ئەنجام دەدەن و كچ و مناڵی خەلك دەرفێنن
هەژار ئێدلبی سەرۆكی ڕێكخراوی وار بۆ پاراستنی ژینگە سەبارەت بەبوونی پەكەكە و زیانەكانی لەسەر ژینگە بە زاری كرمانجی گووت" بە پێی ئەو زانیاری و بەدواداچونانەی كە كردومانە وەك چاڵاكوانێكی ژینگەیی و تەنها لە سنووری شارۆچكەی مێرگەسۆر زیاتر لە 160 گوند و لە سنوری شارەدیێ وەرتێ 17 گوند و و لە سنووری سیدەكانیش زیاتر لە 100 گوند لە ژێر دەستی پەكەكەدان .
زیاتر گووتی " بە هوی بوونی پەكەكە و بۆردومانی فرۆكە جەنگیەكانی توركیا لە ساڵانی رابردوودا زیاتر لە سەدان هەزار دۆنم زیانیان بەركەوتووە، زیانەكان سوتانی هەزاران دۆنم رەز و باخ و دارستانەكان تا لە ناوچوونی ئاژەڵ و باڵندەی خشۆك و مەڕ و ماڵات دەگرێتەوە .
ئەو چاڵاكوانەی ژینگە دەڵێ " ساڵانی پێشتر یەكێك لەو كێشانەی رووبەروی جوتیاران دەبوویەوە وەرگرتنی باج و رسوومات بوو بۆ لە گوندنشینانەكان، پەكەكە باجی لە سەر بەرهەمەكانیان دانابوو، بە تایبەت ئەو هەنگاوانانەی لە وەرزی بەهار و هاویناندا روو لە كوێستانەكان دەكەن و بۆ هەر هەنگێك و مەڕ و بزنێك پارە لە هاووڵاتییان وەردەگرن.
گووتیشی " سووتانی دارستانەكانی كوردستان بە هۆی فرۆكە جەنگیەكانی تۆركیا هۆكاری سەرەكی بیانووی تۆركیا بوونی هێزەكانی كرێكاری كوردستان ( پەكەكە)ن لەم دەڤەرانە كە بێجگە لە ئاوارە بوونی خەڵكی گوندنیشیان بۆ شارەكان كە دیاردەی كوچ زیاد دەكات و بارگرانی بۆ سەر شار و حكومەت دروست دەكات و دەبێتە هۆی كەم بوونەوەی بەرهەمە كشتوكالییەكانی ناوخۆ ، بێجگە لە زیانی گیانی كە هندێ جار خەلكی سڤیل شەهید دەكرێت لەم ململانیە هەروەها درەختی خۆرسكی سرۆشتی و رەز و باغی هاولاتیان و تیكچونی سروشت و ژینگەی كوردستان و لە ناوبردنی هزاران داری بەردار وەك ( مازی ، داربەروو ، قەزوان ، هتد ) كە بەردەوامی بۆردومانەكان سوتانی پوش و شاخ و دەشتەكان زیانێكی زۆری بە ژینگە گەیاندووە جگە لە زەرو زیانەكان بۆ مروڤ و باڵندە و گیانلبەرە كێویەكانیش زیانیان پێ دەگات. هەر بۆیە لە رێكخراوی وار بۆ پاراستنی ژینگە داواكارین هەوڵەكان زیاتر بەگەر بخرێن بە تایەبت وەزارەتەكانی ناوخۆ و كشتوكال و ژینگە و تەندروستی بۆ بیرخستنەوەی وڵاتی توركیا سەبارەت بە ئەركەكانیان بۆ پاراستنی ژینگەی ناوخۆ و جیهانی بە پێی ئەو رێكەوتنامانەی كە خۆیان واژوویان كردووە.بە دەنگەوەهاتنی بەرنامەی پاراستنی ژینگەی نەتەوەیەكگرتوەكان ( UNDP) سەبارەت بەو زیانە ژینگەییانەی كە ئەم توپبارانە بە خاك و ژینگەی كوردستان دەگەینن .
‎كەژان محمد كریم كارگێڕی مەكتەبی سكرتاریەتی یەكێتی لاوانی دیموكراتی كوردستان بە زاری كرمانجی راگەیاند" بونی پەكەكە لە هەرێمی كوردستان بە زیانی زۆر بۆ ئێمە شكاوەتەوە بە سەدان گوند لە سایەی پەكەكە خاپور كران خەلكەكەی ئاوارەبوون ئەو شوێنانە شوێنی سنورین و شوێنی گرنگی گەشتیاریشن، لە هەمان كات زیانی زۆری هەبووە بۆ كەرتی گەشتوگوزار، ئازارێكی زۆری ئەو گوندنشینانە دەدەن كە لەوێن یا خود بە مەبەستی كۆجەری ڕودەكەنە ناوچە سنوریەكان كە ناوچەی فێنك و پڕ بەرهەمن وێڕای ئازاردانیان سەرانەو پارە لەو خەلكە وەردەگرن وە زۆر جار خەلكی كوردستان بۆتە قوربانی تۆپبارانەكانی توركیا بە هۆی بوونی پەكەكە لەو شوێنانە خەلكێكی زۆر شەهید بووە بەشێكی زۆریش كەم ئەندام بوونە و بەشێكی ژیانیان لێ سەندراوەتەوە .
كەژان ئاماژەشی بەوەدا " شەڕی پەكەكە و توركیا شەری ئێمە نییە هەرێمی كوردستانیش خۆی لەو شەڕە بە دوور گرتووە، بەڵام وڵاتێكی وەك و توركیا كە دراوسێی ئێمەیە لە ڕوی ئابووری و سەقامگیریەوە بۆ ئێمە گرنگە پەكەكە چەندین جاری بۆتە ئاستەنگ لە بەرامبەر پێشڤەچونی كوردستان بۆ نموونە لە ڕوی وزە وە هەمیشە هەڕەشەیان كردووە كە بۆڕیە نەوتیەكانی كوردستان - توركیا دەكەنە ئامانج كە ئەمەش بە زیانی گەورە بۆ كورد و كوردستان لێكدەدرێتەوە گۆڕەپانی شەڕی پەكەكە و توركیاش هەرێمی كوردستان نیە ئەوان شوێنی خەبات و بەرخوەدانی خۆیان دیارە و لای هەموو كەسیش ڕونە كە باكوری كوردستانە بۆیە بونی ئەوان لەناو خاكی كوردستان لێدانە لە ئارامی كوردستان و ناشیرین كردنی ڕوی كورد لە جیهانی دەرەوە".
لە لای خۆیەوە، ئیسحان چەلەبی بەڕێوەبەری ناحیەی سیدەكان بە زاری كرمانجی راگەیاند" بە شێوەیەكی گشتی دۆخی سیدەكان بەتایبەتی ناوچە سنووریەكانی ئارام نییە، ئەو گوندانەی كە هێزی توركیا لێ جێگربووە هەمیشە مەترسی زەرەر و زیان هەیە بەهۆی شەڕ و پێكدادانی پەكەكە و هێزەكەی توركیا . لە مانگی چواری ساڵی 2018 هێزەكەی توركیا دووای هاتنیان بۆ نێو خاكی كوردستان و سنووری كارگێڕیمان دەستیان بە درووست كردنی خاڵی سەربازی و قەرەفۆڵ لە ناوچەكانی بەرمیزە، چیای دێل، كتكین، دۆڵی شێخ كردووە و تا ئێستا زیاتر لە 10 قەرەقۆلیان دروست كردووە و 52 كیلۆمەتریش داخلی سنوورەكەمان بوونە و چەكی گەورە و بچووكییان پێیە .
زیاتر گووتی " لە ساڵی 2018 هەر بە هۆی شەڕ و پێكدادانی توركیا و پەكەكە، نزیكەی 200ماڵ و گوندنشینانی دەشتی هێرت و دەرووبەری ئاوارە و دەر بەدەر بوون و لەلایەن رێكخراوێكی نەتەوە یەكگرتووەكان وەكو ئاوارە باجیان بۆ درووست كراوە، لە ئێستاشدا 20 گوند لە بەرمیزە و كانیەڕەش تا سیران و خەلیفان لە ژێر هەڕەشی تۆپ و بۆردومانی توركیادان و بەردەوام ئەگەری پێكدادان لە نێوان هێزەكەی توركیا و چەكدارانی پەكەكە لە ئارادایە .
بە گووتەی بەڕێوەبەری ناحیەی سیدەكان، لە رێكەوتی 21 – 5 – 2019 پێشڕەویەكانی هێزی توركیا زیاتر بووە و ئۆپەڕاسیۆنەكانیان چڕ تر كردۆتەوە بەتایبەتی لە ناوچەكانی شەكیو، گۆڕەسێو، بەرزایەكانی سیران و خەلیفان، ئەمەش وای كردووە پێكدادانەكان روو بدەن، لە ئێستاشدا هیچ شوێنێكی دیاری كراو لە ژێر كۆنتڕۆڵی پەكەكەدا نەماوە و بەو هۆیەشەوە چەكدارانی پەكەكە بەردەوام هەوڵ دەدەن هێرش بكەنە سەر هێزەكەی توركیا و تا ئەو شوێنانەی پێشتر بەدەستیانەوە بوو كۆنتڕۆڵی بكەنەوە، ئەمەش بووەتە هۆی كوژران و بریندار بوونی دەیان چەكداری پەكەكە .
چەلەبی، گووتیشی " بەداخەوە ئەمساڵ تا ئێستا كەمتر لە 10 رەوەند روویان لە كوێستانەكانی سنووری سیدەكان كردووە و كۆچەریەكان لە ترسی خۆیان و سەر و ماڵییان ناتوانن روو بكەنە كوێستانەكانی دەڤەرەكەمان چونكە بەهۆی نائارامی ناوچەكان ناتوانن سوود لە كوێستانەكان ببینین و مەڕ و ماڵاتییان بلەوەڕێنن .
بەڕێوەبەری ناحیەی سیدەكان دەشڵێت " لە ساڵی 2017 تا ئێستا ، هەزار و 357دۆنم لە رەز و باغ و پووش و پاوانی هاووڵاتییانی دەڤەرەكەمان سووتاوە، زەرەر و زیانێكی زۆر بەر هاووڵاتییان و سەدان كاسبكاران گەیشتووە كە بەپێی خەملاندنی ئێمە نزیكەی 400 ملیۆن دینار زیانیان پێگەیشتووە، لە سووتانی رەز و باغ و لە ناوچوونی ئاژەڵ و مەڕ و ماڵات و ئۆتۆمبێل، هاووڵاتییانی دەڤەرەكەمان زیاتر لە 300 ملیۆن دینار زیانیان پێگەیشتووە، واتە بەشێوەیەكی گشتی زەرە و زیانەكانی تۆپباران و بۆردومانەكانی دووساڵ سەرووی 700 ملیۆن دینار بووە .

 

زۆرترین بینراو