قوربانی و تاوانكار – پێشكەش بە روحی دلین

د. یوسف جەمیل

 

كۆتایی

لە بابەتی هەفتەی رابوردوودا باسی سروشتی نائاسایی كەسایەتی تاوانكاری سادیستیكمان كرد، جۆرێكی كەسایەتییە كە لە ئازاردانی جەستەیی و دەروونی كەسی قوربانی دەخرۆشێت و چێژ وەردەگرێت ( لە زۆربەی حاڵەتاكانیش ئەم ئازارگەیاندنانە سێكسین كە بە بێ رەزامەندی قوربانی ئەنجام دەدرێت). هەروەها باسی كەسایەی قۆربانیشمان كرد كە زۆربەیان ئەم منداڵە مێیینانەن تەمەنیان خوارووی شانزدە ساڵە‌و كەسی تاوانكار بوار و قەسابخانەیەك نائینسانی وادەرەخسێنێت كە قوربانییەكە توانای بەرگریكردن لەخۆی نەمێنێت و لە ترسی ئەشكەنجە و ئابرووی خۆی ملكەچی كرداری نامرۆڤانەی كەسی سادیست و دەروون نەخۆش دەبێت.
دوای ئاشكرا بوونی تاوانی كوشتنی ئەم خانمە بچكۆلانەیە لە راگەیاندنەكاندا، ئەگەر سەرنجی لاپەڕەكانی فەیسبۆكماندا بێت، شەپۆڵێك لە تۆڕەبوونێكی كوێر دەبینران لە نووسین و ئەو وێنانەی لەلایەن هاووڵاتییانی هەرێمەوە بڵاو دەكرایەوە، ئەم تۆڕە بوونە بێ كۆنتڕۆڵە لەوە هاتووە، كە ئەمجۆرە كارەساتانە لە كۆمەڵگەی كوردی چاوەروان نەكراون، ئەم شێوازە لە تاوان بە دیاردەیەكی نامۆ لە ناو ژیانی ئاساییماندا دەزانین. ئەم تۆڕەبوونە دەشێ ئاكامی ئەرێنی یا نەرێنی بۆ كۆمەڵگەكەمان هەبێت. لایەنە نگەتیڤەكە ئەوەیە هەر كەسێك لەسەر لاپەڕەی خۆی دادگەیەك دابمەزرێنێت و كەسانی دیكە تاوانبار بكات، هەندێ كەس بە گەمژەییەكی نابەرپرسیارانە وێنەی كەسە تۆمەتبارەكان بڵاو بكەنەوە، كە دەبێت هۆی لێلبوونی پرۆسەی لێكۆڵینەوە ئەمنییەكان، دەشێ هەندێكجار بۆ دامڕكاندنی گۆشاری تۆڕەبوونی ئاگرینی خەڵك دەزگا ئەمنییەكان كەسێكی بێ گۆناح بە تاوانبار بزانن و تاوانبارە راستەقینە سادیستییەكە لە دەستی یاسا رزگار بێت، مەترسی بۆ ژیانی منداڵی دیكە دروست بكات. لایەنی پۆزەتیڤی ئەم تۆڕەبوونە راچڵەكاندنی كۆمەڵگەیە بۆ بەرزبوونەوەی ئاستی هۆشیاری هاووڵاتییان و دروستبوونی سیستەمێكی پارێزگاری كردن لە تاكەكان و رێگا گرتن لە دووبارە بوونەوەی ئەم تاوانانە یا كەمكردنەوەی رێژەی تاوانی تاكە دەروون نەخۆشەكان.
بۆ پاراستنی هاووڵاتییان لەم كارەساتە دڵتەزێنانە، تاكەكەس، خێزان، كۆمەڵگە و كۆی دەزگا حكومی و راگەیاندنەكان و... پێویستە لە سەر دوو رێكار و میكانیزم كار بكرێت، یەكەمیان چ هۆشیارییەك دروست بكرێت كە تاكەكان نەبنە قۆربانی و دووەم چ بەربەستێك دروست بكرێت كە جەڵادەكان چانسی كەمتریان هەبێت بۆ بە تەڵە خستنی قوربانییەكانیان.
لە زۆربەی ووڵاتەكاندا منداڵ بە تەنیا رەوانەی قۆتابخانە ناكرێت، بەڵكو دایك و باوك ئاگادارن كە بەرنامەی هاتووچۆی منداڵەكانیان بە چ شێوازێك دەبێت، لە هەر تایمێك لە رۆژ و شەودا دەبێت منداڵەكانیان لە چ شوێنێك ئامادە بووبن.
نۆكتەیەكی تاڵ هەیە كە دەڵێت " تەنها لە ووڵاتی سوئید و هەرێمی كوردستان منداڵەكان بە بێ چاودێر و پاسەوان رەوانەی مەكتەب دەكرێن و بە تەنیا لە شەقامەكاندا دەبیندرێن!" دەبێ لەم خەوە خۆشە هەڵسین كە بە خەیاڵمان لە گۆندەكەی خۆمان و لە ناو خێلەكەماندا مرۆڤەكان ئەوەندە میهرەبانن، كەس دەستی ناڕوات بۆ ئەشكەنجەدانی فریشتەیەكی بەریع. لەم سێ ملیۆن كەسەی لە شارەكانمادا دەژین، دەشێ سەد كەسیان لۆغمی ترسناك بن، بە جەستەی بێگۆناحی منداڵەكانمان بتەقێنەوەو لە دەرفەتی دڕندانە دەگەرێن تا ئەوانی دیكە ئازار بدەن.
خوێنەری ئەم بابەتە لەوانەیە بڵێت جیهان ئەوەندە شوێنێكی ترسناك نیە و نووسەر بە چاوێلكەی رەش دەبینێت. بە دڵنیاییەوە رێژەی تاكەكانی میهرەبان و مرۆڤدۆست كە هەرگیز بیر لەوە ناكەنەوە منداڵێك ئەشكەنجە بدەن یا دەستدرێژی بكەنە سەر زۆرە، بەڵام دیسان بەشێك لە شەڕارەت و كرداری هۆڤانە هەیە كە دەبێ ئازیزانمانی لێی بپارێزین.
ئێمە رۆژانە چەندین جار دەستمان بە ماددە خاوێنكەرەوەكان دەشۆین لە كاتێكدا دەشێ ئەم بەكتریا و ڤایرۆسانەی لەسەر دەستمانن لەسەدا دوویان مەترسیدار بن ، بەڵام خۆمان دەپارێزین. لە خانەوادە ووشیارەكاندا منداڵەكان بە ڕژدی گۆشزەد دەكرێن كە نابێت لەگەڵ بێگانە ئاخەوتنیان هەبێت، نابێت هیچ شتێك یا خواردنێك لە كەسانی بیانی قبوڵ بكەن، یا لەگەڵیان سواری ئۆتۆمبێل ببن. پێویستە لە كۆبوونەوە كۆمەڵایەتییەكاندا مەترسییەكانی سەر ئاسایشی منداڵەكان باس بكرێت، منداڵەكان لە رووی دەروونی و رێز ئەم بوارەیان بۆ برەخسێنرێت تا باسی خۆیان بكەن، هەتا ئەگەر تووشی تراژیدیایەكیش بووبن، ئەوەندە متمانەیەكی سایكۆلۆژی بە گەورەكانیان هەبێت كە دەریببڕن و داوای یارمەتییان لێ بكەن بێ ئەوەی لەلایەن باوانیانەوە بخرێنە دادگایەكی دۆگماتیزمی نامیهرەبانانە و بە ئامۆژگاری خنكێنەر بواری قسەكردن لێیان بسەندرێت.
لە كۆمەڵگە مۆدێرن و شارییەكاندا لە سایەی زانستەكانی دەروونزانی (Psychology ) ، كۆمەڵناسی ( Sociology ) و تاوانزانی ( Criminology ) لێكدانەوەی هۆكارزانی بۆ لادانە كۆمەلایەتی و تاكەكەسییەكان دەكرێت و لە ناوەندەكانی ئەكادیمی، راگەیاندن، هونەری، فیلم و سینەمادا بە بەردەوامی كاریان لەسەر دەكرێت، هەول دەدەن باشترین و گۆنجاوترین شێوازی ژیان بۆ هاووڵاتییانیان شڕۆڤە بكەن، تا كەمترین زیان و ئازار بۆ تاكەكان هەبێت. لە جیهانی هونەری سینەما و تەلەفزیۆندا ژمارەیەكی زۆر فیلم بەرهەمهێنراوە كە كاری تاوان و كەسایەتی سادیستی و ژیانی قۆربانیان خراوەتە ژێر مایكرۆسكۆپی زانستی سایكۆلۆژی و سۆسیۆلۆژیدا پیشانی هاووڵاتییان دەدرێت. بۆ نموونە لە زنجیرە درامای "داڕمان" ( The fall ) كەسایەتی دەروون نەخۆشی سادیستی بە ووردەكارییەوە بۆ بینەر نمایش دەكرێت، كە چۆن لەسەرخۆ و بەو پەڕی بێ بەزەییەوە قۆربانییەكانی ئەشكەنجە دەدات و دەكوژێت. لە درامای یاسا و فەرمان ( Law & Order ) كە لە نیویورك بەرهەم دەهێندرێت حاڵەتە راستییەكانی ( real cases ) تاوان و پالێنەرەكانی پشت ئەنجامدانی تاوان بە فیلم كراوە و بە ووردی لەلایەن لێكۆلەرەوەكانی پۆلیس پشكنینی بۆ دەكرێت، دواتر لە دادگا لە رووی یاساییەوە بە عەدالەت هەڵدەسەنگێندرێن. هەروەها درامای یاسایی (چۆن خۆت لە كۆشتن دەپارێزیت (یارمەتی بەرزكردنەوەی هۆشیاری تاكەكان دەدات كە ژیانیان بپارێزن.
زنجیرە درامای هزرە تاوانكارەكان (Criminal Minds) یەكێكە لەو فیلمانە لەسەر كێیسە راستییەكان ئیش دەكات و بۆ بینەر روون دەكاتەوە لە دەروون و هزری تاوانبار چی دەگۆزەرێت. لەم فیلمە دەروونناسییەدا كەسایەتی ئارام و متمانە پێكراو دەبینین چۆن لە كاتی لەباربوونی زەمینە دەبنە جەلادی ترسناك. لەم فیلمەدا چەندەها ئەڵقەی حاڵەتی دەستدریژی كردن بۆ سەر منداڵ و خانم بەرهەمهێنراوە و تیمێكی پۆلیسی و پزیشكی دەروونزان و كۆمەڵناس لە رووی زانستی و تەكنیكییەوە شیكاری رەفتارەكان و شڕۆڤەی حاڵەتەكان دەكەن. لەم فیلمەدا فایلی تاوانەكان لە پۆلیس ئەمریكیFBIوەرگیراوە و لەرووی زانستی تاوانناسی و قوربانی ناسی (victimology ) شیكردنەوەی بۆ كراوە، ئینجا لەرووی هونەری و تەكنیكییەوە فیلمی لێ بەرهەم هێنراوە. زۆرجار سادیستەكان قۆربانییەكانیان ناكوژن، بۆیە زانستی قوربانی ناسی ئامرازێكە بۆ ناسینەوەو هاوكاریكردن ئەو كەسانەی لە رووی دەروونی و جەستەوە دۆزەخیان بینیوە‌و تێكشكێندراون. ئەمانەی باسم كردن بەرهەمی هونەری تەلەفزیۆنن لە بواری هۆشیاری و رۆشنبیری كۆمەڵگەی ئەمریكی و بریتانییەوە. فیلمێكی سینەمایی ئێرانی بە ناوی " ووس! كچەكان هاوار ناكەن" ( هیس! دخترها فریاد نمی‌زنند)، بە باشترین شێوە باسی واقیعی كۆمەڵگەی نێرسالار دەكات، كە چۆن كچە كەم تەمەنەكان دەستدرێژیان دەكرێتەسەر و داخە مەزنەكە ئەوەیە ئەو خانمە بچكۆڵانانە جورئەتی هاوار كردن و داوای یارمەتیكردنیان نییە و متمانەیان بە كەس نییە باسی بریینەكانی خۆیان بكەن، خانمی ئەم فیلمە لە ئێوارەی رۆژی جەژنی بووكێنی خۆیدا ئەم خزمەتگۆزارەی مەكتەب دەبینێت كە لە تەمەنی 8 ساڵیدا دەستدرێژی كردبووە سەری و بە دەستی دەمی كیژۆلەكە بە توندی بەستبوو پێی ووتبوو كە "ووس كچەكان هاوار ناكەن" خاتوونەكە لەو ئێوارەیە بە تەور تاوانكارەكە دەكۆژێت. لە هەرێمی خۆمان دەشێ لەپاڵ ئەڵقە رۆمانسییەكانەوە ئەم بەرهەمانەش دوبلاژ بكرێن و لە شاشە كوردییەكانەوە ببیندرێن.
كۆتا پەیامی ئەم بابەتە ئاراستەی هاورێ و هاووڵاتییانەمان دەكەم كە لە دەزگا ئەمنییەكان و ئاسایش خزمەت دەكەن. زانستی دەروونزانی و كۆمەڵناسی تا چ ئاستێك لای ئەو ئەفسەرانەی ئاسایش گرنگی هەیە بۆ ناسینەوەو ئاشكرا كردنی روخساری راستەقینەی تاوانكار و قوربانی بەكار دەهێنن. لە زانستی پزیشكی گشتیدا نەخۆش بە باسكردنی نیشانەكانی جەستەیی و ئازارەكانی خۆی بەرچاو روونییەك دەداتە پزیشك تا نەخۆشییەكەی دیار بكات و ناوی نەخۆشییەكەی لەگەڵ چارەسەرەكانی بە نەخۆش بڵێت، لەلای پزیشكی دەروونیشەوە ئەگەر كەسێك چەند دانیشتنێك لەگەڵ پزیشكی دەروونناس هەبێت دەشێ نەخۆشی دەروونی تاكەكە دیاری بكرێت، كە تا چ سنوورێك سادیستی دەروون نەخۆشە یا لە خۆدئەڤینییەكی (Narcissistic ) ترسناكدا نغرۆ بووە، كە دەشێ مەترسی بۆ سەر ژیانی ئەوانی دیكەش هەبێت.
هەنووكە چۆن نەخۆشییە جەستەییەكانی وەك بەرزی شەكری خوێن، بەرزی پاڵەپەستۆی خوێن و هەوكردنی ریخۆڵە كوێرە نیشانەكانی خۆی هەیە، بە هەمان شێوە لەلایەن پزیشكی دەروونزان (Psychologist ) نەخۆشییە دەروونییەكانیش دەناسرێن و هێڵە سورەكانیان دیاری دەكرێن، بە تایبەت لە بواری لێكۆڵینەوەی تاوانكارییدا، زانستی دەروونناسی تاوان ( Criminal psychology) زۆر لە فەزا تاریكەكان روشن دەكات، بە ووردی بەكاردێت بۆ هەڵقۆڵینی ریشەیی ئەم هۆكارانەی كە وڵامی پرسیارە جەوهەرییەكەیە، كە چ پاڵێنەرێك دەبێتە هۆی ئەوەی كەسێك تاوان بكات؟ ئەم زانستە یارمەتی لێكۆلەرەكانی ئاسایش دەدات بۆ ئەوەی تێروانینێك بۆ رەفتار، بیركردنەوە، نیاز و كاردانەوەی كەسایەتی تاوانكار لایان گەڵاڵە بێت. چەندە ئەفسەرانی ئاسایش زانیارییان لەسەر هەڵسوكەوتی كەسایەتی دژە كۆمەڵگە ( antisocial behavior) هەبێت ئەوەندە رەفتاری تاوانكاریان (criminal behavior ) بۆ ئاشكەرا دەبێت. كتێبێكی دەروونزانی بە ناونیشانی (Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders ) بە كورتی و شەفافی باسی كەسایەتییە نەخۆشەكان دەكات، باسی ئەو نیشانانە دەكات كە بۆ دیاریكردنیان یارمەتی دەرن. ئەم كتێبە دەكڕێت هاورێیانمان لە ئاسایش سوودی لێ ببینن.
خۆشبەختانە ژمارەیەكی زۆر لە ئەفسەرانی ئاسایش لە زانكۆی سوران لە بەشی دەرونزانی دەخوێنن، لە ئایندە بۆ پاراستنی ئەمنییەت هاوشارییانمان سوودی دەبێت.
لە لێدوانەكەی ئەفسەری ئاسایش لە دهۆك لەسەر تاوانی كۆشتنی جوانە مەرگ دلین، باسی بابەتێكی تەكنیكی كرد لەسەر ئەم كامێرانەی یارمەتییان داوە بۆ دۆزینەوەی تاوانكار. بە دڵنیاییەوە ئەگەر لە هەر كۆڵانێكی شارەكانمان تەنها ماڵێك كامێرای چاودێری دابنێت ( كە پێویستە راگەیاندنەكان بۆ بە كلتۆری كردنی لە سەر ئەم بابەتە كار بكەن)، بواری تاوانكاری و خۆشاردنەوە بۆ مرۆڤە دڵڕەقەكان كەم دەبێتەوە.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو