كورد و سونە .. سیاسەتی هاوسەنگی هێز

مەهدی ئەمین ستونی

مامۆستای زانستەسیاسییەكان و پەیوەندی نێودەوڵەتی

لە پەیوەندی نیودەولەتی تیوریك هەیە بەناوی تیوری هاوسەنگی هێز(balance of power) كە یەكێكە لە تیورە گرنگەكانی قوتابخانەی واقعی(Realism Theory), ئەم تیوریە باوەری بەوە هەیە كە هاوسەنگی هێز رۆلێكی گرنگی هەیە بۆ پاراستنی ئاشتی و ئاشایشی نێودەولەتی, وە هەر كاتێك هاوسەنگی هێز لە نیوان دەولەتان نەما ئەمە دەبێتە هۆی تێكچونی باری ئاسایشی نێودەولەتی, ئەم راستیە زۆر رون و ئاشكرا بوو لە هوكارەكانی هەڵگیرساندنی جەنگی جیهانی یەكەم و دووەم كاتێك هاوسەنگی هێز نەما لە نێوان وڵاتانی ئەوروپی توشی شەڕێكی وێرانكەربوونەوە. ئەمە لە پەیوەندی نیودەولەتیە, بەلام ئەگەر لەروانگەی سیاسەتی ناوخۆیی لەو تیوریە بروانین, دەبینین هەمان گرنگی هەیە بۆ پاراستنی ئاسایش و سەقامگیری وەڵات. هاوسەنگی هێز زۆر پێویستە بەتایبەتیش ئەو ولاتانەی كە بە فرەنەتەوەی و مەزهەبی ناسراون وەكو عێراق و سوریا ..
عێراق لە دوای 2003
كاتێك تەماشای عێراق دەكەین لەو روانگەوە بومان دەردەكەوێت كە عێراق زۆر پێویستی بەوەیە كە هاوسەنگی هێز لە ناو پێكهاتەكانی نەتەوەیی و ئایینی بكرێت بەتایبەتیش لە دوای 2003 كاتێك خەلكی عێراق گەشبین بوون لە دوای ڕۆخاندنی ڕژێمی دیكتاتوری و دەستپێكردنی قوناغێكی نوێ كە بە هەڵبژادنێكی ئازاد دەستیپێكرد لەسالی 2005 كە دەرئەنجامەكەی پەرلەمان و حكومەت و سەرۆكی كۆمار لێ دروست بون. بەلام سونەكان وەكو پێویست بەشداری لەو پروسەیە نەكردو بەرگری و شەریان لە دژی هێزەكانی ئەمریكایان هەلبژارد.
وەكو دیار زوربەی سەركردەكانی سونە نەیانتوانی وەكو پێویست ئەو قوناغە بەشێویەكی راست و دروست هەڵسەنگێنن بۆیە ئەوان وازیان لە پرۆسەی سیاسیان هێنا و چونە دەرەوە , سونەكانیش بەم هەنگاوە نا ژیرە زۆر زیانیان پێكەوت. سەركردە كوردەكان لە سەرویان سەرۆك مسعود بارزانی زۆر هەولیاندا كە سەركردەكانی سونە وشیار بەكەنەوە لەم هەنگاوە مەترسیە كە دەیانەوێت پەیرەوبكەن و پەشیمانیان بكەنەوە, بەلام ئەوان سوربون لەسەر بوچونی خویان, لە هەمان كاتدا سەركردە كوردەكان هەولیاندا خویان لە سەركردە سونەكان نزیك بكەنەوە كە بەژدارن لە پروسەی سیاسی, تاوە كو بتوانن هاوسەنگیەك دروست بكەن تاوەكو شیعەكان نەتوانن كونترولی بریاری سیاسی بكات, بەلكو ئەوان بەپێچەوانەوە كاریان كردو بونە ئوپوزێسیونێكی سەخت بەرامبەر هەر بریارێك یان پرۆژە یاسایەك كە كورد پێشكەشی پەرلەمان یان حكومەت بكات. كار گەیشتە ئەوەی كە كورد تاوانبار بكەن بە ئینفیسال و دكتور عبدولكەریم زێدان و شیخ عەبدولمەلیك ئەلسەعدی فەتوایان دا بە تحریم كردنی فیدرالیەت و هەر كەسێك پروپاگەندە لە بۆی بكات ئەوە یەكریزی ئومەتی ئیسلام دەخرێتە مەترسیەوە و پێی كافر دەبێت. شیعەكان ئەو پەرتەوازیەی لە نێوان كورد و سونە قۆستەوە ودەسەلات كەوتە دەستیان و هێدی هێدی دەستیان بە پێشێلكردنی پرانسیپی دیموكراسیی تەوافقیان كرد كە عێراقی نوێ لە سەر دامەزرا بۆ ولە دەستوری عێراقی هەمیشەیی 2005 ئاماژە پێی كردبوو, پاشان داوای دیموكراسی زۆڕینەیان كرد تاوەكو پەیرەو بكرێت لە عێراق. ئەمەش بوە هوكاری پەراوێسخستنی كورد و سونە لە دروستكردنی بریاری سیاسی لە عێراق.
بەئاگاهاتن و وریابوونەوەی سونە ...و هاوسەنگێ هێز
سەركردەكانی سونە وردە وردە خوێندنیان بۆ بارودۆخی عێراق گوڕا بەتایبەتی دوای ئەوەی داعش ناوچەكانیان داگیركران و بۆچونیان بەرامبەر بە كوردیش گوڕا, كاتێك كوردەكان پێشوازیەكی گەرمیان لێ كرد و دەرگای مالەكانیان بو كردنەوە, ئەم هەڵوێستە رونتربوو كاتێك سەركردەكانی سونە یەك دەنك بوون بۆ ئەوەی حكومەتی محمد توفیق عەلاوی تێنەپەرێت لە پەرلەمانی عێراق. بەراستی ئەمە هەنكاوێكی گرنگ بوو بۆ ئەوەی جارێكی تر هاوسەنگی هێز بگەرێتەوە بۆ پروسەی سیاسی لە عێراق لەنێوان پێكهاتەكانی نەتەوەیی و ئاینی لە عێراق. ئاشكرابوو بۆ هەمویان كە بە بێ پرەنسیپی هاوسەنگی هێز, ئەستەمە عێراق سەقامگیری سیاسی و ئەمنی بەخویەوە ببینێت. دیموكراسی زورینە كە سەركردە شیعەكان دەیانەوەێت پەیرەو بكەن لە عێراق زۆر ئاسان نیە لەو قوناغەی ئێستا, چونكە نە ئاستی رۆشەنبیری نوخەبی عێراق و نە دیموگرافی عێراق ئەوە قەبول دەكات لە حالی حازر. ئەو جورە دیموكراسیە لە كومەلگاكانی دیموكراسی راستەقینە پەیرەودەكرێت كە لەسەر بنەمای یەكسانی ودادپەروەری و هاولاتیبوون دامەزرابێت, بویە هێشتا زۆر بەربەست هەن بۆ ئەوەی ئەو جورە دیموكراسیە پەیرەوە بكرێت لە عێراق, بۆیە ئەگەر كورد و سونە بیانەوێت بەژداری كارا لە پروسەی سیاسی و دروستكردنی بریاری سیاسی بكەن لەعێراق پێویستە پێكەوە هاوپەیمانێك دروست بكەن دژی زاڵبونی شیعەكان لەعێراق بەتایبەتیش لەو قوناغەی ئیستا كە تێدەپەرین كە قوناغێكی زۆر هەستیارە, و دەبێت كورد و سونە سود لە هەڵەكانی رابردوو وەربگرن و كار بكەن پێكەوە وەكو یەك تیم بۆ ئەوەی هیچ كابینەیەك تێنەپەرێت لە پەرلەمان بێ ئەوەی زەماناتی كۆنكریتی وەرنەگرن بۆ زامنكردنی مافەكانیان كە لە دستور زامن كراون. بە بۆچوونی من ئەمە تەنها رێگایە بۆ بەدی هێنانی مافەكانیان.
عێراق بەرەو كوێ؟
عێراق ئەمرو بەرەو ئاقارێكی نادیار تێدەپەرێت و ئەگەر هەموو هێزەسیاسیەكان هەست بە بەرپرسیارەتی نەكەن و شان لە شانی یەكتر نە بن ئەوە عێراق بەرەو دوو سیناریو دەچێت كە سێیەمی نیە:
سیناریۆی یەكەم: دەبێت سەركردەكانی شیعە هەست بە مەترسی ئەو قوناغە بكەن و بگەرێنەوە سەر هوشی خویان یان عێراق بەرەو چارەنووسێكی نادیار دەروات. دەبێت بگەرێنەوە بۆ دیموكراسی تەوافقی كە عێراق لەسەر دروست بوە وە لە دەستور ئاماژە پێكراوە واز لە دیموكراسی زورینە بێنن كە دەیانەوێت پەیرەوبكەن لەعێراق و بگەرێنەوە بو هاوسەنگی هێز لە ناو پێكهاتەكانی عێراق وە كار بكەن بو پێكهێنانی حكومەتێكی كاتی بەسەرۆكایەتی كەسێك كە قەبول بێت لای هەمووان و جەدەلی نەبێت و باوەری بە پرەنسیپی تەوافق و شەراكەت هەبێت لەنێوان پێكهاتەكانی عێراق, و ئەولەویەتی كار بكات بو هەڵبژاردنی پێشوخت بە سەرپەرشتی یو ئێن وە دیاریكردنی رۆژەكە. كار كردن بۆ بەدیهێنانی خواستی خوپێشاندەران و پاراستنیان لە مەترسیەكان و ئاشكراكردنی ئەو تاوانبارانەی كە تاوانی كوشتن و رفاندنی ئەنجامیان داوە و موحاسەبەكردنیان. بەمەش حكومەتێكی نوێ دەرئەنجامی هەڵبژاردنی پێشوەختە دروست دەبێت و عێراق لە مەترسی رزگار دەبێت.
سیناریۆی دووەم: ئەگەر سەركردە شیعەكان سوربن لەسەر بۆچونی خویان و متمانە بە كابینەیەك بدەن بە بێ رەزامەندی كورد و سونە هەر وەكو تێپەراندنی یاسای هەڵبژاردنی ئەو دوایە و یاسای دەركردنی هێزە بیانیەكان لە عێراق ئەوكات با باش بزانن عێراق بە رەو سێ پارچەی هەنگاو دەنێت. یەكەم هەنگاو بۆ جێبەجێكرنی ئەو پلانە لە لای سونەوە دەبێت بە راگەیاندنی هەرێمی سونی بە پالپشتی دەولەتەكانی دراوسێ وەكو سعودیە و ئیمارات بە هەماهەنگی لەگەل ئەمریكا. بێ گومان ئەم هەنگاوە بە بێ پالپشتی هەرێمی كوردستان نابێت و هەرێمی كوردستان بە هەمو شیوەیەك پالپشتی لێ دەكات. سەبارەت بە هەرێمی كوردستان لە دوای ئەوە كە هەرێمی سونە دەبێتە دیفاكتو, لە وانەیە بیر لەوە بكاتەوە كە وەرەقەی ریفراندۆمی25-9-2017 بە كار بێنێت بۆ راگەیاندنی سەربەخوی كوردستان ئەگەر هەل و مەرجی نیودەولەتی هاوكاربێت, بە بۆچونی من كاتێك سەركردە شیعەكان سوربن لە سەر ئەو بۆچونەی كە لە سەرەوە باسمانكرد, دژایەتی نیودەولەتی لە سەر سەربەخوی كوردستان كەم دەكاتەوە. شیعەش دەبنە هەرێمی سێیەم لە ژێر هەژمونی ئیران دەبن. بەمەش عێراق دەبێتە سێ هەرێم: كوردی, سونی وشیعی, ئەگەر كورد ماوە بەشێك لەعێراق. بەرپسیارەتی ئەمە دەكەوێتە سەرشانی شیعەكان چونكە ئەوان نەیانتوانی یەك پارچەیی خاكی عێراق بپارێزن وبەحەكیمانە حوكمی عێراق بكەن.

زۆرترین بینراو