منداڵانی ئێمە لە لایەنی مەعریفیەوە چوار تا پێنج ساڵ لە منداڵانی وڵاتانی تر دواكەوتووترن

منداڵانی ئێمە لە لایەنی مەعریفیەوە چوار تا پێنج ساڵ لە منداڵانی وڵاتانی تر دواكەوتووترن

پشتیوان كەریم برادۆستی-زاری كرمانجی :
پڕۆفیسۆر د. كەریم شەریف قەرەچەتانی پسپۆڕی دەروونی و مامۆستا لەزانكۆی سلێمانی لە دیمانەیەكی تایبەت بە زاری كرمانجی دا باس لە پەرەوەردە و فێركردن و كاریگەریی تۆڕە كۆمەڵایتیەكان دەكات لە سەر گەنجان .
* زۆرجار باست لەوە كردووە كە پەروەردە و فێركردن لە قەیراندایە و بە قۆناغێكی مەترسیدار گوزەر دەكات، چی وایلێكردی ئەو قسەیە بكەیت ؟
ــ یەكەم : كە ئێمە دەڵێن لە قەیراندایە مەبەستمان لەوەیە ئاستی رۆشنبیری, زانست, مەعریفەی قوتابی و خوێندكاری ئێمە زۆر لە ئاستی قوتابی و خوێندكارانی وڵاتانی تر نزیكترە، بەبەڵگەوە دەیڵێین, ئێمە تیۆرێكمان هەیە نەزەڕی بیاجییە ئەو نەزەڕییە دەڵێت: كە منداڵ گەیشتە حەوت بۆ هەشت ساڵی كۆمەڵێك چەمك هەیە ئەبێت بیزانین, ئێمە تێستمان بۆ منداڵی كورد كردووە لە دەیان قوتابخانەو خوێندنگەكان كە گەیشتنە تەمەنی هەشت ساڵ و یان دەساڵ و یازدەو دوازدە ساڵیشمان خستۆتە سەر، ئەبینین زۆر چەمك و مەرفوم هەیە بۆ نمونە: نەگۆڕی كێش یەكێكە لەوانە تۆ تەجروبەكەی بیاجییە چییە دوو تۆپەڵ قوڕ هەر یەكێك پەنجا غرامە لەبەردەمی مندڵێك دابنێین لە تەرازویەكا هەردووكیان بەقەدەر یەكن دوای یەكێكیان كە وەك تۆپ وان هەردوكیان درێژی دەكەینەوە وەك خیارێك وەك مۆزێك تواوە پان و درێژی دەكەینەوە دەبینین چەند قەبارەكەی گەورەبێت دەڵێت ئەو زیاترە، لە كاتێكدا پێویستە كە ئەم پەنجا غرام بە پەنجا غرامە شێوەشی بگۆرین هەر یەك كێشن، ئەمە منداڵێكی وڵاتانی ئەوروپی بەپێی نەزەریەكەی لە حەوت ساڵی دەیزانێت تا دەگاتە هەشت ساڵان، لای ئێمە وانییە، منداڵانی ئێمە تاكو دوازدە ساڵی نازانێت ئەمە یەكێكە كە گەشەی مەعریفەی منداڵی كوردی ئێمە لەرێگەی پرۆسەی پەروەردەو فێركردنەوە نەمانتوانیوە بیگەینینە ئاستی ئەوەی كە ستانداردە و جیهانییە, منداڵانی ئێمە لە لایەنی مەعریفیەوە چوار ساڵ پێنج ساڵ لە منداڵانی وڵاتانی تر دواكەوتوو بێت، بەیانی چۆن دەتوانێت بكەوێتە ململانێ و لەگەڵیانداو منافەسەو كێبركێ بكات ئەمە یەكێكە لە دەرئەنجامەكان.
دووەم : هەموومان دەزانین چوار ساڵ زیاترە ئەم بایكۆتە بەردەوام بوو ئەمە ساڵی پێنجەمە ئەم كۆرۆنایەشی هاتە سەر كەواتە ئەمە بۆتە هۆی ئەوەی ژمارەیەكی زۆر لە مەنهەجەكان نەتوانرێت تەواو بكرێت جاری وا بووە لە سەدا 70ی خوێنراوە ساڵی واش هەبووە لە سەدا 60 نەخوێنراوە، ساڵی وا بوە سەدا 50 نەخوێنراوە كەواتا ئەمانە دەلاقەو درزی خستۆتە ناو بەرنامەو پرۆگرامەكانی خوێندن، منداڵێك كە یەكی سەرەتای بێت پێنج ساڵ پێش ئێستا وە ئێستا بۆتە پێنجی سەرەتای بەهۆی ئەو چوار ساڵەی بایكۆتەوە لەگەڵ ئەمساڵی كۆرۆنایەدا لەوانەیە هی هەر پێنج ساڵەكە سەدا 40ی نەخوێندوە بابڵێن لە سەدا 60 ی خوێندوە لەو سەدا 60واتاچی ؟ لە سەدا 40 مەنهەجی خوێندنی تەواو نەكردوە كە مەنهەجی پۆلی یەكی سەرەتایش بناغەیە بۆ پۆلی دوو پۆلی دووش بۆ پۆلی سێ وەك ئەو نمونەییە كە دەیڵێم تۆ بینایەكت هەیە پێویستی بە شەش پایە هەیە تۆ گە چوار پایەی لە ژێر دابێت بیناكە لە مەترسی رووخاندایە چونكە دوو پایەی نقوستان و كەمە كەواتا هەر كاتێك بڕوخێ دەروخێت وە نەش روخێت هەموو دەبێتە درزو دەلاقە، كەواتا ئەم منداڵانە گەر لە یەكی سەرەتای بێت ئێستا بۆتە شەشی بنەرەتی گەر لە یەكی ئامادەی بوو بێت ئێستا لە شەشی ئامادەییە ئەوەی لە شەشی ئامادەی بووبێت ئەو پێنج ساڵە ئێستا لە كۆتا قۆناغی زانكۆ دایە، ئەمەش هەمووی خوێندكار باجەكەی دەدات، بە بەڵگە هەمانە لای خۆمان قوتابی زانكۆ ئاستی رۆشەنبیری و زانست و مەعریفەی بەقەد خوێنكارێكی پۆلی پێنجی ئامادەی جاران نییە, ئەمە چۆن مەترسیدار نییە ئەمانە هەمووی بەڵگەی زانستیە و شتێك نییە ئێمە دروستمانكردبێت .
* بەدیدی ئێوە سیستمی ئێستای خوێندن بەباشی نازانیت؟
ــ ناتونرێت لە ئێستادا بڕیار بدەین، دەبێ توێژینەوەی زانستی بۆ بكرێت، بەڵام گەر سەیری كۆڵەگەو بنەماكانی پەروەردەو فێركردن بكەین یەكێكیان پڕۆگرامەكانی خوێندنە.
1- یەك لەسەر سێی پرۆگرامەكان نەخوێنراوە، ئەمە یەكێكە لە كەمووكورتییەكان، مامۆستای ئێمە بەهۆی ئەم بایكۆتەو بەهۆی بێ مووچەی و دواكەوتنی مووچەو بەهۆی ئەم قەیرانی ئابورییەو زروفی سیاسی و ئەو رێزەی لە مامۆستا دەگیرێت بەداخەوە مامۆستا نەی توانیوە رێزی بگیرێت، كەواتا یەكێكی تریش كە مامۆستا وەك وڵاتانی پێشكەتوو نەیتوانیوە رۆڵی خۆی ببینێت.
2- قوتابی یا خوێنكارێك لە چ بوارێكی دەرونیاییە كاتێ مامۆستا بایكۆتبكات و باوكی مووچەی نەبێت، لە هەمانكاتدا ترس و دڵەراوكی ناو خێزان و دەرەوەی خێزان، یا گرفتی سیاسی یا شەری داعش كە بوونی هەبوو دوای كۆرۆنای بەسەرداهات هەموو ئەمانەش وایكردوە ئەوجا لە 2014 وە تا ئێستا بەرەو شەش ساڵە كە دەچین یەك خەریجی زانكۆ و پەیمانگەكان دانەمەزراون، تەنها كۆمەڵێك كۆڵێژی پزیشكی نەبێت دوای ئەوەش ئەو قوتابیانەی لەماڵەوەن خوێندنیان تەواو كردوە دانامەزرێن، ئەوە كاریگەری لە سەر قوتابی تریش دروست دەكات و وای لێدەكات سارد ببێتەوە لە خوێندن باوەری بە خوێندن نامێنێت.
3-كۆمەڵێك بابەت هەن فیزیا, زیندەزانی, كیمیا، زمان، ئەمانە هەمووی پێویستی بە موختەبەر و تاقیگە هەیە، قوتابی فیزیا دەخوێنێت خۆ موگناتیس و كارەبای لە بەر دەستدا نییە تەجروبەی لەسەر بكات، بایلۆجی دەخوێنێت خۆ ئاژەڵێكیان لە بەردەستدا نییە كەوا پارچە پارچەی كات و تەشریحیكات بیخوێنێت و بە كردار كارەكە ئەنجام بدات، كۆمپیۆتەریش بە هەمان شێوە، كەواتە لە هۆیەكانی فێركردن لە مامۆستا و لە بیناییەكانمان، تا ئێستا بینای وا هەیە دوو دەوام و سێ دەوام تێدایە دەكرێت و رۆژانە سێ سەعات دەرس ناخوێندرێت، ئایا ئەمە ژینگەیەكی تەندروستە بۆ ئەوەی كە من گەشبین بم بەرامبەر بە داهاتوو و پەروەردە ؟
* تا چەند دەزگاكانی راگەیاندن لە ئاستی پێویستدا بوونە بۆ هۆشیاركردنەوە و پەروەردەو فێركردنی گەنجان ؟
ــ بەشی زۆری راگەیاندنەكان حیزبین، ناكرێ هەموویان بخەینە یەك قاڵبەوە, بەڵام بەگشتی نەخێر لە بەر ئەوەی پرۆگرام و بەرنامەی پەروەردەو زانستی و دەرونی و وەرزشی و كۆمەڵایەتیان نییە كە لە سەر بنەمایەكی زانستی دانرابێت, كۆمەڵێك كەناڵ هەیە گەنجی بە درامای توركی و بە كۆمەڵێك درامای نا پەروەردەی و بە كۆمەڵێك بەرنامەی ناوخۆیی بێ ئامانج و بەس كۆمیدی و كۆمیدیش نییە ئەو ختوكە دانە، خۆزگە كۆمیدیش بوایە، ئەمە وایكردوە گەنجی ئێمە بەس لەلایەنی عاتفیەوە ختوكە بدرێت، لەلایەنی عەقلیەوە كاری لەسەر نەكراوە، بۆیە ئەگەر سەیری تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان بكەین ئەوانیش بەشێكن لە راگەیاندن هەر كەسێ قسەیەكی نوسی رای خۆی بێت لەبەر ئەوەی پەروەردەیەكی دروست نەكراوین، رای بەرامبەرەكە رای جیاواز قبوڵبكات، بۆیە خۆی بەدڵی نییە هەزار جنێو و كۆمێنتی نەشیاوت بۆ دەنوسێت، لەكاتێكدا گەر پەروەردەییەكی تەندروست هەبوایە، ئەوە نەوەییەكی نوێیان پەروەردە دەكردو هەركەس بۆ راو بۆچوونی خۆیەتی گەر راكەت بەدڵ نییە بەڵگە بێنەوە بۆ سوكایەتی و جنێو دەدات ؟ بۆ ئەوەی بڵێ ئەم راو بۆچونە هەڵەیە، ئەبێ هێرشبكرێتە سەر فكرەكە نەك هێرش بكاتە سەر كەسیەتی باو و باپیرو خوشك و دایكی، تەشهیر بە زمان و بە ئاین و كەسایەتی یەكتر دەكرێت، بەڕای من راگەیاندنەكانمان قوڕەكەیان زیاتر خەستر كردۆتەوە، لەبەر ئەوەی راگەیاندنێكی نیشتیمانی كوردستانی نییە هەمووی راگەیاندنی حیزبەكانن هەر حیزبە و كەناڵ و پەیجی سێبەریشی بۆ خۆی دروست كردوە پارەیان بۆ سەرفدەكات و دەڵێت بڕۆ جنێو بەبەرامبەرت بدەو خەڵك سوك بكە، بەخوا نەوەیەكی ئەوەندە مەترسیدارە زۆرم ترس لێی هەیە و ئەمەش هەمووی كارەساتە پێی نازانین و ماوەیەكی تر دەردەكەوێت .
* تۆڕە كۆمەڵایتیەكان لە ئێستادا چۆن هەڵیدەسەنگێنیت ؟
ــ من لە بەرنامەكەی خۆم و لە دەییان چاوپێكەوتنیشدا باسم كردوە، كە دەڵێم هەر تەكنەلۆژیایەكی نوێ لە هەر وڵاتێك كە دروست ببێ، پێش ئەوەی بیخەنە ناو كۆمەڵگە و بەردەستیان بكات، دێن تاكەكانی كۆمەڵ رادەهێنن و ئاشنای دەكەن بەو تەكنەلۆژیایە كە چۆن بەكاریان بێنێت، لای ئێمە وەنەكرا. ئەم هەموو تەكنەلۆژیا خێرا پێشكەوتوە هاتە ناو ئێمە، ئیتر شوانێكە لەگەڵ چەند پەز و بزن و مەرێكا بەم شاخە بەدەستیەوەیەتی كە خوێنەواریشی نییە، هەزاران گەنج هەیە ئاستی رۆشەنبیری لە ئاستێكی نزمدایە، بەها و مۆڕاڵ و ئەخلاقیەكان بە تەواوەتی ئێمە بلاومان نەكردۆتەوە لە دڵ و دەرونیان، موبایڵێك یا تەكنەڵۆژیایەكی پێ دەدەیت ئەم تەكنەلۆژیایە، فەیسبوكی تێدایە بۆ چەند كاری خراپ بەكاری دەهێنێت, واتا تەكنەڵۆژیا بێ لایەنە ئەو كەسەی بەكاری دەهێنێت، هەم بۆ باش هەم بۆ خراپ دەتوانێت بەكاری بهێنێت. گەنجی ئێمەش لەبەر ئەوەی پڕۆسەی پەروەردەو فێركردن وەك پێویست نەبووەو دایك و باوكان وەك پێویست بە رۆڵی خۆیان هەڵنەستاون، ئەم تەكنەلۆَژیاییە لە شوانێكەوە بگرە تا دەرچوویەكی زانكۆ هەیەتی، لەبەر ئەوەی بەها ئەخلاقیەكانمان بۆ دەستبەرنەكردوەو لەناو ویژدانیا نەمان چاندووەو پڕمان نەكردوون بە زانیاری باش، بۆیە دەبینین خراپ بەكاری دەهێنن، چەندین كەس لەسەر مۆبایل كوژراو هەشیانە لە رێگەی فەیسبوك هەڵخەڵەتێندرا، تۆ سەیر بكە ئەوەندەی گەنج لە تۆرە كۆمەڵاتیەكان باسی شتی بێ مانا دەكات و دوای سایتە بێ ماناو نا پەروەردەییەكان دەكەوێت، نیو ئەوەندە نەهاتووە خۆی رۆشەنبیر بكات لەرێگەی ئەم تەكنە لۆژیا پێشەوتنانە بۆ گەران بەدوای زانست و نوسین و راپۆرتدا بگەرێت بۆ گەشەپێكردنی تواناكانی بۆ بۆ فێربونی پیشەیا بۆ خزنەتی خۆی كۆمەڵەكەی بەكاری بهێنێت بۆیە تۆرێكی كۆمەڵایەتی هاتوە دەتوانی هەموو دونیای بۆ هێناوەتە نیاو مەڵەوە وە دونیای بۆ كردوینەتە گەندێكی بچوك بەڵام ئێمە خراپ بەكارمان هێناوە ئەتوانین بۆ شەر بەكاری بهێنین ئەتوانین بۆ خێریش بەكاری بهێنین زیاتر گەنجی ئێمەش بۆلای بۆگەنەكەی چووە نەك بۆ خۆشەكەی
* بەدیدی ئێوە گەر سانسۆر بخرابا سەر ئەو ماڵپەرانە وا نەدەبوو ؟
ــ ئەمە بۆ حكومەت و وەزارەتی رۆشنبیری دەگەرێنینەوە كە یاسایەكی نیە، ئێستا لە بەغدا ئێمە بۆ مووچەو بوودجە بۆ كۆمەڵێك شتی تر دەڵێن بەشێكین لە عێراق، كاتێ عێراق هەستی بەوە كرد كۆمەڵێك سایت بە خراپ شكاتەوە بۆ سەر كۆمەڵگەكەی، دایانخستووە وەیان سانسۆڕیان خستۆتە سەر، بۆ لای ئێمە سانسۆر نایەخنە سەر، دیارە كاریان پێیەتی ئیشیان بەمەدا دەڕوات، كۆمپانیاكانی مۆبایل لە دوای 12ی شەوەوە ئۆپەر دادەنێن بەنرخی هەرزانتر لە رۆژ بۆ ئەوەی پاش 12ی شەو دەست بە قسەكردن بكەیت ئەمانە هەمووی نازانم دەستێكی لەپشتەوەیە یا ساسیە یا پلانە، بۆ نەمان توانیوە ئەمانە بكەین, بۆ تاكی كوردی تا ئێستا نەیانتوانیوە سەر پێی خۆی بكەوێت بۆ ئێمە لە ناو كۆمەڵگەیەكین لە جیاتی تۆڕە كۆمەڵایەتی و ئەو هەموو راگەیاندنەی كە هەمانە لە جیاتی ببنە بناخەیەك بۆ پتەوكردنی پەیوەندیە كۆمەڵاتیەكان، ئێستا بە كاردێت بۆ تێكدانی پەیوەندیە كۆمەڵایەتیەكان، هیچ ناوچەیەك نابینین لە شوێنێكا دوو بنەماڵە یا دوو بەرە باب هەبن لەگەڵ یەكدا رێك و تەبا بن، كەواتە كەوتۆتە ناو خێزانەكانیشمان, چونكە ئەوەندە شتی دژ بەیەك بەكار دەهێنن و ئەوەندە شتی چەواشەكاری و خراپ بەكار دەهێنن كێشەی خستۆتە ناو زۆربەی خێزانەكان.
* دیدی ئێوە چییە لە سەر سیستەمی ئەلیكترۆنی؟
سەرەتا ئەم سیستەمە كە داندرا زۆر باش بوو، سوودی هەبوو بۆ قوتابیان و فێرخوازان و، خوێندكاران هاتنە ناو سیستەمەكە بەژداریان دەكرد، بەڵام ئەندام پەرلەمانێك تەسریحێكی دا كە گوایە سیستەمی ئەلیكترۆنی داخیل نییە بۆ تاقیكردنەوەكان، هەرچی زانكۆ هەبوو قوتابیان دەرچون لە سیستەمەكە و وتیان داخڵنابێت بۆ ئیمتیحاناتەكان بەهەمان شێوە وەزارەتی پەروەردە رایگەیاند داخڵنیە بۆ ئیمتیحانات كەواتە گەر ئەم قسەیان نەكردبایە سودێكی باشیان لێوەردەگرت, فەرقیش هەیە كەوا قوتابییەك دەخوێنێتەوە بڵێ بۆ ئیمتیحان داخیڵنییە قوتابی ئێمە لەبەر ئەوەی سیتەمەكەمان بەدوای مەعریفەو مەعلەماتدا ناگەڕێت، بەدوای شەهادەدا دەگەڕێن، چونكە شەهادەكە گرینگە بۆ دامەزراندن نەك زانیاری و مەعریفەت، بۆیە قوتابی زانیاری مەعریفەتی واز ڵێهێنا و شەهادەكەی دەوێت، شەهادەكەش هەموومان دەزانین وەك لافاوی لێهات و ئەبێت بە ساڵێكی وا ئەگەر هەمووشی نەبێت بەڵام لە سەدا 99ی دەردەچێت, لەبەر ئەوە ئەگەر سیستەمەكە بەڕێك و پێكی بڕۆیشتایە پێش شتێكی باش بوو بەڵام بەداخەوە كە لە ناوەڕاستیدا تێكیاندا ئاكامەكەی باش نەبوو.

 

زۆرترین بینراو