هاودیان خاوەن مێژوێكی كۆن و شوێنی پێكەوە ژیان

هاودیان خاوەن مێژوێكی كۆن و شوێنی پێكەوە ژیان

دیدار-محەمەد هەسنانی
گوندی هاودیان، لەدەڤەری سۆران، لەسنووری پارێزگای هەولێر، خاوەن مێژوو كلتووری كۆن و  مەڵبەندێك بووە بۆ پێكەوە ژیانی ئاینزاكان بەتایبەتی (جوو، مەسیحی، موسوڵمان) لەسەدەی رابردوشدا، جووەكان ئەم گوندەیان جێهێشتووەو روویان كردۆتە ئیسڕا‌ویل، لەئێستاشدا موسوڵمان و مەسیحی تێدا دەژین و سێ‌ مزگەوت و یەك كەنیسەی تێدایەو بە شوێنی  پێكەوە ژیان ناودەبرێت.
 فازل هاودیانی، توێژەرو لێكۆڵەر و كەسایەتی دەڤەری سۆران، رایگەیاند: "تایبەتمەندی هاودیان ئەوەیە، كە لەدێرزەمانەوە شوێنی پێكەوە ژیانی ئاین و ئاینزاكان بووە، تائێستاش ئەم پێكەوە ژیانە لەم گوندە بەردەوامی هەیە، لە سنووری پارێزگای هەولێر بەرچاوترین گوندە كە دەكەوێتە دەڤەری سۆران و مێژووی دروستبوونی هاودیان دەگەڕێتەوە بۆ سەدەكانی (14)، كە (میركەلۆس) باپیرە گەورەی میرانی سۆران، لەم گوندەدا خۆی و كوڕەكانی (عیسا، ئیبراهیم، وەیسی) فەرمانڕەوایان كردووە، هەر ئەوەش بووە هۆكارێكی سەرەكی، كە( هاودیان) زیاتر لە سەرچاوە مێژووییەكاندا بەرچاو بكەوێت، چ لە بوونی قەڵای سەربازی و ئاش و كانیە بەهێزەكانی و هەڵكەوتنی مرۆڤی دەست ڕۆیشتوو بەدەسەڵات، وەك (میر عیسا) دامەزرێنەری میرنشینی سۆران بوو. مارخۆی هاودیانی یەكەمین سەركردەی (میر محەمەد) میری سۆران بووە. دوای ئەوان (تەمەر خان بەگ) فەرمانڕەوایی هاودیانی پێ‌ سپێردراوە، فتوای مەلای خەتێ‌ لە هاودیانێ‌ دراوە، كە ( مەلا محەمەدی خەتێ‌ ) زانای بەناوبانگی سەردەمی پاشای گەورە، كە باوەڕپێكراوی زانای ئایینی میر محەمەد پاشای رواندز بوو، كە هەردووكیان قوتابی (ئیبن ئادەم ) بوونە، واتە قوتابی ئایینی. فتواكە مێژوویەكی دوورو درێژی هەیە، هەر یەكەو بە جۆرێ‌ باسی لێوەدەكەن، فتواكەش هەر لە ساڵی (1836) بوو، كە ساڵی شەهیدكردنی (میر محەمەد پاشا ) بوو، لە (سێواس) بە دەستی عوسمانییەكان". 
دەشڵێت،"زۆربەی سەرچاوەكان لەسەر ئەوە كۆكن، كە هاودیان مەڵبەندێك بوو ژیانی فرە ئایینی تێدا بووە وەك (جولەكە، مەسیحی، موسولمان ) كە ئێستا موسوڵمان و مەسیحی تێدایە، چەند مزگەوتێك  و یەك كەنیسە، كە پێكەوە ژیانی برایانەیە، چونكە هاتنی مەسیحیەكان لەساڵی (1927) ساڵانێكی دورو درێژە توانیویانە گەڕەكێك دروست بكەن و ئازادی تەواوی خۆیان هەیە، هەمان كولتووری موسوڵمانەكانە تەنها لەرووی ئاینەكەیان جیاوازن، دەربارەی مێژووی هاتنی جووەكان و نیشتەجێبوونیان لەهاودیان، مێژووەكەی نەزانراوە، بەڵام جووەكان زۆر ئاقڵ مەندبوونە‌و توانیویانە بە درێژایی مێژوو لەگەڵ موسوڵمانەكان بگونجێن، تا ساڵی 1948 كۆچیان كرد، بۆ زێدی باب و باپیرانیان و گەڕانەوە بۆ ئیسڕائیل و كوردستانیان جێهێشتووە".
فازل هاودیانی ئەوەش دەخاتەروو، لە شانامەی فردۆسی (ئەبو قاسم حەكیم فیردۆسی ) باسی هاودیان دەكات، كە دێتە سەر ( رۆستەمی پاڵەوان) دەڵێت، لە حەفت خوانەوە تا مازندەران، پاكم كردەوە لە جادوگەران، دیارە ئەو كات سەردەمی جادوگەری بووە، بۆیە ئێستاش خەڵكی بە تەمەن  دەڵێن (مەرجاشی جادوو ) لە هەودیانێ‌ بووە، لە دوای نەمانی خەلافەتی عوسمانی لە كوردستان ساڵی 1923، تەواوی قەڵاو ئاشەكان‌و شوێنە مێژووییەكانیان رووخاند، چونكە قەڵاتی پاشای گەورە، كە بە قەڵاتی (میركەلۆس) بەناوبانگ بوو رووخاندیان، كە ئێستا تەنها شوێنەكەی ماوە. لە ساڵی 1917 یەكەمین شەهید لە شەڕی دژی رووسەكان كە خەڵكی هاودیانە، بەناوی (سەید حەمەدەمین) بووە".
دەشڵێت، هاودیان لە نەخشەی كشتوكاڵی سۆران، نەخشەی ژمارە (10)یە، كۆی گشتی 3029 دۆنم لە رووبەری زەوی بەراو و دێمی هەیە، لە هاودیان 40% سەوزایی هەیە، گوزەرانی خەڵكەكە لەسەر كشتوكاڵە، رووبەرێكی كشتوكاڵی بەرفراوانی هەیە. زمانی قسە پێكردنی خەڵكەكەی شێوە زاری كرمانجی خوارووە،  تێكەڵاویەكی بەهێزی هەیە لەگەڵ شێوە زاری كرمانجی سەروو، كە دەتوانن بە هەردوو شێوەزار بدوێن، یەكەمین قوتابخانە لە هاودیان مێژووەكەی دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1957 ئەو كات ژمارەی ماڵەكان تەنیا 30 ماڵ بووە، یەكەمین مامۆستای بە ناوی (عەبدوڵلا فەندی ) خەڵكی رواندز بوو، كە لەو قوتابخانەیە مناڵەكانی فێری خوێندن‌و نووسین كردووە، لە بەیانی 11ئازاری 1970 چەندین كاری خزمەتگوزاری و گرنگ لەم گوندە كراوە، لەوانە دروستكردنی قوتابخانە، هێنانی تۆڕی ئاوی خواردنەوە، دروستكردنی مزگەوت، كەنیسە بە ناوی (مار ئیبراهیم )، لەلایەن وەستا ( وەستا حاجی محەمەد حاجی قادر )، هەروەها سەید جەعفەر، كە دەكاتە باوكی سەید رەشید ئەویش وەستا بووە، یەكەمین مەلای گوند (مەلا حەسەن ) بووە، ئەگەر چی مەلایەتی تەواو نەكردبوو، بەڵام مرۆڤێكی زانای ئایینی بووە، ئەم دەستكەوتانە لەسەر دەستی (مەلا مستەفای بارزانی ) بووە، كە ئەم گوندەی خۆش دەویست، چونكە هەردەم بیرێكی نەتەوایەتیان هەبووە. لە ساڵەكانی هەشتاكان وێنەگری شاری هەولێر (ئەبو سەباح ) خەڵاتی جوانترین وێنەی ساڵی وەرگرتووە، لەسەر گرتنی وێنەی (ئەشكەوتی میر كەلۆس) لە هاودیان، كە مێژوونووس (زبیر بیلال ئیسماعیل) لە نووسینە بەنرخەكانی خۆی باسی لێوە دەكات".
ئاماژەش بەوەدەدات، رالف سێرلۆكی، كە لە زانكۆی شیكاغۆی ئەمریكی لە ساڵی 1952 كە كاری هەڵكۆڵین و شوێنەواری ئەنجام دەدا، سەردانی هاودیانی كرد، ئەم شوێنانەی دەستنیشان كردبوون، (ئەشكەوتی بێستون، ئەشكەوتە دیان، ئەشكەوتی میر) لە ئەنجامی هەڵكۆڵین  چەندین پارچە شوێنەواریان دۆزیوەتەوە، وەك ( داس، مەنجەڵ، ملوانكە، خەنجەر)،  كە ئەمانە پێ‌ دەچێ‌ هی سەردەمی چاخی بەردین بن، ساڵی 1957 جارێكی تر هاتەوە، لەگەڵ شاندێك تەنها سەردانی (ئەشكەوتە دیان )ی كرد، كە پیاوێكی مەسیحی بەناوی (ریحانە شیخۆ)  كە زمانی ئینگلیزی دەزانی، لەگەڵ خۆی بردو دوو شەو مانەوە، بەڵام دۆزینەوەی هیچ پارچە شوێنەوارێكی ئاشكرا نەكردووە،  تەنها دوو كەللە سەری مرۆڤیان ئاشكرا كردبوو، ئەوانیشان لەگەڵ خۆیان بردبوو، لە هەمان ساڵدا سەردانی ئەشكەوتی شانەدەریان كرد، كە پێشتریش سەردانی كردبو".
لە ساڵی 1948  ئەندزیار (هاملتون) كە بە رەگەز نیوزلەندی بوو، سەردانی (هاودیانی) كرد، لەگەڵ خەڵكی باسی رێگەی گەلی عەلی بەگی كرد، كە كێ‌ پێشنیاری باشی هەیە، خەڵكێكی شارەزاو بە ئەزموونی بردن‌و بەشداریان لە رێگەی هاملتۆن كرد، تا ساڵی 1932 كۆتای هات. لە شەرەفنامەی بەتلیسی ( 1543-1606)م باس لە دامەزرێنەری میرنشینی سۆران دەكات، لەسەر دەستی (میركەولۆس) بۆچوونی زۆری نووسەران وایە لەسەر هاتنی (كەولۆس) لە بەغداد یان شارەزوور، بەڵام پەرتوكی مێَژوویی ( كوردو كوردستان) لە نووسینی ( د. فریج ) كە ناوی كەلۆس هیچ ناوێكی عەرەبی شك نابات، واتە كوردەو وشەیەكی كوردییە. لە هەمانكاتدا چەندین كەس فەرمانڕەوایان لە هاودیان كردووە، وەك (میر تەمەرخان) (ئۆغز بەگ) دوای (خانزادی سۆران)، كە پایتەختەكەی لە هاودیان بووە، پێشتر لە ئاڵانە، هەریر‌و خۆشناوەتی پایتەختی بوو، دوای هاتۆتە هاودیان ‌و لەگەڵ میر سلێمان ئەم خانمە گرنگی زۆری بە رێگەو بان و خوێندەواری دەدا، جل‌و بەرگی مرۆڤانەی دەپۆشی، كە بە سەردەمی زێڕین ناودەبرێت، لە كاتی هاتنی لەشكری (روس) بۆ سنوری رەواندز و دیانا واتە ناودەشت، لە ساڵی 1917 قات و قڕیەكی زۆر پەیدا بوو، ماڵ و حاڵی خەڵكیان تێك دابوو، چونكە لەشكرەكە برسی بوو، خەڵكی (هاودیان) گوندەكەیان چۆل كرد، لەشكری (روس) (هاودیانیان) سووتاند، لەو سەردەمە خوێ‌ كەمبوو زۆربەی خەڵك لەم ساڵەدا دەمردن، كە بە ساڵی گرانی ناوبانگی دەركردبوو. لەشكرەكە لە رێگەی ئێرانەوە هاتنە دەشتە دیان، كە ئەمەش بە كارەساتێكی مێژوویی لە قەڵەم دەدرێت".
لە پەرتووكە مێژوویەكەی (أبن أپیر) باسی رۆلی (سەلاحەدینی ئەیوبی ) دەكات، كە هاوینان دەهاتە (هاودیان) بۆ حەسانەوە دەچووە ئەشكەوتی (میركەلۆس)، زستانانیش (هاودیانی) جێ‌ دەهێشت ‌و دەچووە خوارووی عێراق، ئەو وڵاتانەی كە ئازادی كردبوون".
سەرچاوەكان:
- أتلسی المواقع أسریە – محافزە  اربیل
- ئاماراتی سۆران
- مەمدوح مزوری –مێژووی رواندوز
- شەرەف نامە
- شانامەی فردەوسی
- الامیر كردی (میرمحمد) د.جمال نەبەز
- سلاح الدین ئەیوبی
- مێژووی هاودیان

 

زۆرترین بینراو