هێشتا رووفاتی زیاتر لە 7 هەزار بارزانی لە باشووری عێراق ماون

هێشتا رووفاتی زیاتر لە 7 هەزار بارزانی لە باشووری عێراق ماون

ئا: ڕائیب شێروانی
36 ساڵ بەسەر ئەنفالكردنی 8 هەزار بارزانی تێدەپەڕێت، رۆژی چوار شەممە 31-7 لەسەر گۆڕستانی بارزانییەكان لە بارزان لەسەر ئاستێكی باڵا ئەو یادە بەرز ڕادەگیرێت، كەسوكاری ئەنفالكراوە بارزانییەكان داواكارن لە حكوومەتی عێراق قەرەبووی ماددی و مەعنەوی كەسوكاری ئەنفالكراوان بكاتەوە.
لە بەرەبەیانی ڕۆژی ٣١/٧/١٩٨٣ بە پیلانێكی پێشتر بەرنامە بۆ داڕێژراو حكوومەتی ئەو كاتی بەعس بە فەرمانی ڕاستەوخۆی سەدام حوسێن و قیادەی بەناو شۆڕش لە ڕێگەی ئەمنی شیمالەوە هەڵمەتی ڕەشبگیری بارزانییەكان دەستی پێ كرد و لە كۆمەڵگەكانی هەریر، قوشتەپە، بەحركە و دیانا 8000 هەزار بارزانی دەستگیر كران و ڕاگواسترانەوە بۆ خوارووی عێراق و لە چەند گۆڕێكی بە كۆمەڵدا زیندە بە چاڵكران، تا ئێستا رووفاتی 596 كەس دۆزراونەتەوە و گەڕێنراونەتەوە بۆ زێدی باب و باپیران لە بارزان، بەشێكی زۆر لە كەسوكاری ئەنفالكراوەكان هێشتا چاوەڕوانی گەڕاندنەوەی رووفاتی كەسوكاریانن بۆ باوەشی نیشتمان و هەمووشیان هیواخوازن حكوومەتی عێراق مافەكانیان دەستەبەر بكات.
سەدام حوسێن، سەرۆكی گۆڕبەگۆڕی ڕژێمی بەعس خۆی ددانی بەوەنا كە تاوانی بەرامبەر بە بارزانییەكان ئەنجام داوە و ئەوەش بەڵگەیەكی مێژووییە لەسەر دڕندەیی بەعس بەرامبەر بە گەلی كورد.
رژێمی بەعس، پێش ئەوەی دەست بە ئەنجامدانی شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفال بكات، لە كۆتایی ساڵی 1986و بەدرێژایی ساڵی 1987 كۆمەڵێك ئۆردگای زۆرە ملێی دروست كرد، كە ئامانج لێی كۆكردنەوەی زۆرترین خەڵكی بەشێك لە شارو شارۆچكەو گوندەكان بوو لەنێو ئەم ئۆردگایانەدا، دوای شاڵاوەكانی تاوانی ئەنفالیش ئەو خەڵكەی لە پەراوێزی شاڵاوەكە بەهەر شێوەیەك رزگاریان بوو، بە تۆبزی لەم ئۆردگایانە نیشتەجێكران.
سەبارەت بە هەر هەشت قۆناغەكەی شاڵاوەكانی ئەنفال، لە راپۆرتێكی شارەزایانی نێودەوڵەتیدا هاتووە، 2451 گوند روخێنراون و لەسەر زەوی سڕاونەتەوە، نزیكەی 1344 قوتابخانە تێكدراون و رووخێنراون، 2027 مزگەوت تێك دراون و روخێنراون، 182 هەزار هاووڵاتی كوژراون یان لە سێدارە دراون یان بێسەرو شوێنكراون، سەدان خێزان ئاوارەی توركیا و ئێران بوون، دەست بەسەر هەموو سەروەت و سامانی هاووڵاتیان بە تایبەت بەرهەمە كشتوكاڵیەكانیاندا گیرا، وێرانكردنی ژینگە و سوتاندنی رەزو باخەكانیان، دەست گرتن بەسەر تەواوی سامانی ئاژەڵی هاووڵاتیان، بەكارهێنانی سیاسەتی سوتاندنی خاك، مینڕێژكردنی ناوچەكان بۆ ئەوەی رێگربێت لە گەڕانەوەی هاووڵاتیان.
كوردستانیان و كورد، سەرگۆزەشتەی زۆر تاڵیان لەگەڵ دڵڕەقی رژێمە یەك لەدوای یەكەكانی عێراق و لە پێش هەموویانەوە رژێمی بەعسدا هەیە، چیرۆك و گێڕانەوەی ئەو سەرگوزەشتانە، بە كۆتا نایەت، رۆژ دوای رۆژیش بەڵگەو دیكۆمێنتی نوێ‌ لەم بارەیەوە بەردەست دەكەون.
لەزۆربەی زۆری ماڵە ئەنفالكراوەكان ئەلبوومێك هەیە كە هەر وێنەیەك زیاتر لە بیرەوەریەكی ئەو تراژیدیایە لەخۆ دەگرێت. لە راپۆرتێكی پەیامنێرماندا كە كەسوكاری ئەنفالكراوانی بەسەركردووەتەوە، دەڵێن:" دوای ئەنفالكردنی كەسوكارمان توشی ژیانێكی زۆر سەخت بووین، ئێستاش گێڕانەوەی ئەو رۆژە بۆ ئێمە ئەستەمە، بەڵام ئەو مامەڵە باشەی كە خەڵكی هەولێر لەگەڵ ئێمەی كرد، كەمێك لە خەمە گەورەكەی ئێمەی سووك كرد، بۆیە چاكە و مەردایەتی خەڵكی هەولێر قەت لە بیر ناكەین.
مەجید واحید، شاهێد حاڵێكی رووداوەكەیە بۆ هەفتەنامەی زاری كرمانجی دیاركرد:" ئەنفالكردنی بارزانییەكان بە ڕاگواستن دەستی پێكرد، بارزانییەكان لە شوێنی رەسەنی خۆیان ڕاگوێزران بۆ بیابانەكانی باشووری عێراق و دەستكرا بە وێرانكردنی دێهاتەكانیان و سوتاندنی دار و زەوییە چێنراوەكان و تێكدانی ژینگە و تاڵانكردنی مەڕوماڵات و بەرهەمە كشتوكاڵییەكانیان، بارزانییەكان بەرلەوەی بەر هەڵمەتی ئەنفال بكەون لە ساڵانی حەفتاكان بۆ باشووری عێراق ڕاگوێزران و دواتریش لەساڵی 1980 هێنرانەوە بۆ ئۆردوگا زۆرەملێیەكانی قوشتەپە، دیانا، هەریر و بەحركە، هەروەها لە هەردوو كۆمەڵگەی قودس و قادسیە نیشتەجێكران، پاش تەواوبوونی قۆناغی یەكەم، لە قۆناغی دووەمدا گرتن و كۆكردنەوە و ڕاپێچكردنیان دەستی پێكرد، لە رۆژی 31-7- 1983 دەست كرا بە گرتنی توخمی نێرینەی بارزانیەكان پاش گرتنیان گواسترانەوە بۆ خوارووی عێراق و ڕەوانەی پارێزگای موسەنا كران.
برایم رەسوول، بۆ هەفتەنامەی زاری كرمانجی دەڵێت:" خانەوادەكەم لەسەر لیستی قوربانییەكانە، سێ مامم و باپیر و خاڵێكم كەوتوونەتە بەر شاڵاوی ئەنفال و ئەوە بووەتە هۆی ئەوەی بێبەش بم لە میهرەبانی و خۆشەویستیی كەسوكارم."
گوتیشی:"ئامانجی ڕژێمی سەدام ئەوە بوو كە كورد لە ڕەگ و ڕیشەوە لەنێو ببات، كەچی نەیتوانی و كورد بەهێزتریش بوو، چونكە ئێمە گەلێكین هەرگیز خۆمان نەچەماندووە بۆ هیچ زوڵم و ستەمێك و غەدر قبووڵ ناكەین.
مریەم موسا، كە زیاتر لە 15 كەس لە كەسوكاری ئەنفالكراون، بۆ هەفتەنامەی زاری كرمانجی ئاشكرای كرد:" بەرەبەیانیی ڕۆژی 31-7 كاتژمێر 4ـی بەیانی هەر ئەوەندەمان دیت سوپای عێراق دەوروبەری كۆمەڵگەكەیان گرتووە، باوكم چووە دەرەوە نەهاتەوە، هەرچی دەچوو نەدەهاتەوە، هەرچی ڕەگەزی نێرینە هەبوو لە نێوان 10 بۆ 80 ساڵی، لەگەڵ خۆیان ڕاپێچیان كردن و بە ئۆتۆمبێلی سەربازی گوازرانەوە بۆ خوارووی عێراق و لەوێ ئەنفال كران، داواكارین لە حكوومەتی عێراق هەرچی زووە قەرەبووی زیانە ماددی و مەعنەوییەكانی كەسوكاری بارزانییەكان بكاتەوە.
جەعفەر ئەحمەد، 4 مانگ پاش ئەنفالكردنی باوكی لە دایك بووە، بۆ هەفتەنامەی زاری كرمانجی گوتی:" 12 كەس لە خزم و كەسوكاری خۆم ئەنفالكراون، من وەكو كوڕە ئەنفالێك شانازی بەوە دەكەم كە باوكم لەسەر خاكی كوردستان ئەنفال كراوە، ئێستا ئەنفال بووەتە ناسنامەی كورد، داوا دەكەین ئەوانەی نەخۆشی درێژ خایەنیان هەیە ڕەوانەی دەرەوە بكرێن و كچ و كوڕی ئەنفالەكان لە قۆناغەكانی خوێندن كار ئاسانیان بۆ بكرێت".
خەجیج لوقمان، كە باوك و دوو برا و هاوسەرەكەی ئەنفالن، بۆ هەفتەنامەی زاری كرمانجی روونیكردەوە:" پاش گرتنی كەسوكاری ئێمە ژیانمان زۆر ناخۆش بوو، نەمان دەزانی چۆن پاروو نانێك بۆ منداڵەكانمان پەیدا بكەین، لەو رۆژە ناخۆشانەدا خەڵكی هەولێر زۆر یارمەتی ئێمەیان دا هەڵی كاریان بۆ ئێمە رەخساند و كاتی كاركردنیشیان بۆ ئێمەیان كەم دەكردەوە، رۆژانەیەكی زیاتریشیان بە ئێمە دەدا، بۆیە یارمەتی دانی خەڵكی هەولێر ئەو كات وای كرد كە كەسوكاری ئەنفالەكان تا ئێستاش خۆیان بە قەرزاری ئەوان بزانن، بۆیە تا دەمرین چاكەی ئەوان لە بیر ناكەین.
غوربەت حوسێن، كە باوكی ئەنفالە بە گوتەی خۆی كاتێك باوكی ئەنفال كرا، تەمەنی تەنیا 7 ساڵان بوو، گوتی:" كە منداڵ بووین بە دایكمان دەگوت، كوا باوكمان، ئەویش دەیگوت چۆتە ئیش و ئێوارە دەگەڕێتەوە، بەڵام تا ئێستا لە چاوەڕوانیداین و لە سۆزی باوكایەتی بێبەشین، كاتێك كە ئێمە دەچووینە دەرەوە برادەرمان هەبوو دەی گوت باوكمان هاتۆتەوە و دیاری بۆ ئێمە لەگەڵ خۆی هێناوە، ئێمە زۆر دڵمان بەخۆ دەسووتا و دەگریان، زۆر بە غەرییی ژیاوین، نەبوونی باوك و برا كاریگەرییەكی زۆر لەسەر ژیانمان دروست كردبوو، خەڵكی هەولێر زۆر یارمەتییان داین بۆ ئیشكردن، داواكارین لە حكوومەتی عێراق هەرچی زووە قەرەبووی زیانە ماددی و مەعنەوییەكانی كەسوكاری بارزانییەكان بكاتەوە.
ڕێبوار ڕەمەزان، بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتیی شەهید و ئەنفالكراوانی بارزان، بە هەفتەنامەی زاری كرمانجی گوت:" رۆژی 31/7 كە دەكاتە رۆژی چوار شەممە لەسەر گۆڕستانی ئەنفالی بارزانییەكان لەژێر دروشمی لە جینۆسایدەوە بۆ ئارامی و ژیان دەست بە كارو چالاكییەكانی خۆمان دەكەین و لەسەر ئاستێكی بەرز ئەو یادە بەرز رادەگیرێت، مەراسیمەكە وەكو هەمیشە چەندین چالاكی هونەری و وتار خوێندنەوە لە خۆ دەگرێت، زیاتر مەراسیمی دانانی تاجە گولینەیە لەسەر گۆرستانی بارزانییەكان لە هەمان كاتیشدا داوا لە حكوومەتی هەرێمی كوردستان دەكەین لەو یادەدا داواكاریی كەسوكاری شەهیدان جێبەجێ بكرێت لە تاپۆكردنی زەوییەكانیان، كە پێشتر بەسەر كەسوكاری ئەنفالكراوان دابەش كراوە و دەست بە دابەشكردنی چەكی خانووی خۆكرد بكرێت، چونكە بەر لە قەیرانی دارایی، بەشێك لە كەسوكاری شەهیدان چەكی پارەیان وەرگرتووە، بەڵام خەرجكردنی پارەكە راگیراوە، داواكاری كەسوكاری ئەنفالكراوانیش لە حكوومەتی عێراق گەڕانەوەی رووفاتەكانیانە كە بۆ بگەڕێنەوە و كار بكرێت بە یاسای ژمارە 132ی دەستوور كە باسی قەرەبووكردنەوەی زیان لێكەوتووانی دەستی رژێم دەكات.
بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتیی شەهید و ئەنفالكراوانی بارزان ئاماژەی بۆ ئەوەشكرد:" ئەو رۆژە رۆژی ناساندنی جینۆسایدە كەمتر رۆژی ئەوەیە كە خزمەتگوزاری پێشكەش بە كەسوكاری ئەنفالكراوان بكەین لە رووی ماددیەوە، چونكە رۆژانی دیكە چ وەكو وەزارەت، چ وەكو بەڕێوەبەرایەتی شەهید و ئەنفالكراوانی بارزان رۆژانە خزمەتی ئەوان دەكەین هەر كێشە و گرفتێكیان هەبێت بۆ چارە دەكەین، لەو رۆژەدا چونكە سەرۆكی هەرێم، سەرۆكی حكوومەت، بەرپرسانی دیكەی باڵای هەرێم و بالیۆز و كونسوولەكان لە مەراسیمەكەدا ئامادە دەبن، ساڵانە پێویستمان بە بەرنامەیەك هەیە كە زیاتر مەبەستی ئێمە ناساندنی ئەو كەیسەیە بە جینۆسایدێكی نێودەوڵەتی بناسرێت، بۆ ئەوەی هیچ كاتێكی دیكە هیچ جینۆسایدیك دووبارە نەبێتەوە، ئەوە كارێكی گرنگە كە ئێمە بتوانین لەرووی مەعنەویەوە خزمەتی كەسوكاری ئەنفالكراوان بكەین، بەڵام لەرووی ماددییەوە شەرمەزاری مەزنایەتی و پیرۆزیایەتی كەسوكاری ئەنفالكراوان و رۆحی پاكی شەهیدانین كە وەكو پێویست نەمان توانیوە خزمەتی كەسوكاری ئەنفالكراوان بكەین.
ڕێبوار، جەختی لەوەشكردەوە:" مۆنۆمێنتی شەهیدان لە قۆناغی كۆتاییدایە، ئێستا چەند كاروبارێكی وردی ماوە بەتایبەتی كارەبایی و جوانكاری، ئەمساڵ تەواو نابێت، چونكە دەمانەوێت بە شێوازێكی سەردەمیانە و جوان دروست بكەین، بە سوود وەرگرتن لە ئەزموونی پێشكەوتووی چەند وڵاتێك مۆنۆمێنتێك دروست بكەین شایستە بێت بۆ شەهیدانی جینۆسایدی بارزانییەكان، بەڵام پێشبینی دەكەین بۆ ساڵی ئایندە مۆنۆمێنتەكە تەواو بكرێت، لە نێوان مۆنۆمێنت و گۆڕستان پرۆژەیەكی دیكە دروست دەكرێت، جیاواز لە مۆنۆمێنت كە ئەو پرۆژەیە خۆی لە كەپر و خێمە و چەند شتێكی جوانكاری و باخچەیەك دەبینێتەوە، بۆ یاد و یادكردنەوەی كارەساتەكەیە پرۆژەكە لەلایەن حكوومەتی هەرێمەوە دروست دەكرێت، لەناو پرۆژەكەدا 46 دار بەڕوو هەبوون بڕدران، بەڵام بڕیاردرا لە شوێنی هەر دارێك 100 داری دیكە بچێنرێن، بۆیە پێویستە ئێمە 4 هەزار و 600 داری دیكە لە گۆرستانی جینۆسایدكراوەكان و دەوروبەر و بەڕێوەبەرایەتیەكان بچێنین، تاكو ژینگەی بارزان جوانتر و گەشتر ببێتەوە.
لە كۆتاییدا ڕێبوار ڕەمەزان، بەڕێوەبەری بەڕێوەبەرایەتیی شەهید و ئەنفالكراوانی بارزان ئەوەشی گوت:" تا ئێستا بە دوو قۆناغ 596 رووفات هێنراونەتەوە، لە 2005 و 2014 لە قۆناغی یەكەم لە ساڵی 2005، 503 رووفات هێنرانەوە، لە 2014ـە، 93 رووفاتی دیكە هێنراونەتەوە، هێشتا زیاتر لە رووفاتی 7 هەزار و 400 كەسی دیكە ماوە كە بهێنینەوە، پێش چەند رۆژێك لە بیابانەكانی سەماوە بووین، گۆڕێكی دیكە هەڵدرایەوە، راستە گۆڕستانی بارزانییەكان نەبوو، بەڵام ئەوانیش كەسوكاری ئێمەن، ئێمە دەمانەوێت هەموو رووفاتەكانمان بگوازرێنەوە، بۆ ئێمە وەكو بارزانییەكان دایكێكی گەرمیان، دایكێكی ئێزدی دایكی ئێمەیە، هەموومان توشی هەمان نەهامەتی و دەردەسەری بووینە، سەدام حوسێن یەك بیرۆكەی هەبوو ئەویش لەناوبردنی گەلی كورد بوو".

زۆرترین بینراو