هەرێمی كوردستان لە بەردەم مەترسی هەمواركردنەوەی دەستور

د.خامۆش عمر عبدالله

لە سەرەتای دانانی ڕەشنوسی دەستوری عێراقی لە ساڵی 2005 سوننەكان بایكۆتی پڕۆسەكەیان كرد، دواجار لە ژێر فشاری ئەمریكیەكان توانرا سوننەكان ڕازی بكرێن لە بەشداریكردنیان لە پڕۆسەكە، چونكە بەشدارینەكردنیان لە پڕۆسەكە ڕەنگە شكستی بە هەوڵی نوسینەوەی دەستور دەهێنا، بەڵام ئەوان بە مەرج ڕازی بوون كە بەشداری لە پڕۆسەكە بكەن، مەرجی ئەوانیش ئەوە بوو كە دەبێت لە سەرەتای خولی یەكەمی ئەنجومەنی نوێنەران، پێداچونەوە بە دەستورەكە بكرێت و هەمواربكرێتەوە، ئەوە بوو ڕەشنوسە سەرەتاییەكەی دەستور لە (138) ماددە پێكهاتبوو، دواتر چەند ماددەیەكی بۆ زیادكرا لە وانە ماددە (142) كە لە سەر داوای سوننەكان بوو.
ماددە (142) هیچ میكانیزمێكی بۆ شێوازی بڕیاردان لە نێو خودی لێژنەكە، لە بارەی پێشنیاری هەمواركردنەكە دیاری نەكردووە، بەڵكو تەنها ئاماژەی بە چۆنیەتی پێكهێنانی لێژنەكە كردووە، تەنانەت ژمارەی ئەندامەكانیشی دیاری نەكردووە. دادگای ئیتحادی باڵاش لە بڕیاری ژمارە (54/اتحادیە/ 2017)ی (22/5/2017) هەڵساوە بە شیكردنەوەی هەردوو ماددەی (126) و (142)، بڕیارەكەی دادگا ئاماژەی بەوە كردووە كە جێبەجێكردنی ماددە (126)ی دەستور لە كاتی پێشكەشكردنی پێشنیاری هەمواركردنی ماددەیەك یاخود زیاتری ماددەكانی دەستور ئەنجام نادرێت، تا پێشنیاری ئەو هەمواركردنانە ئەنجام نەدرێت، كە ئەو لێژنەی دەقی لەبارەیەوە هاتووە لە بڕگەی (یەكەم) لە ماددە (14)ی دەستور بەگوێرەی ئەو ڕێوشوێنانەی لە ماددەكە هاتووە.
پێشتریش دادگای ئیتحادی باڵا لە بڕیاری ژمارە (119/ اتحادیە/ 2015) بەشێوەیەكی ناڕاستەوخۆ ئاماژەی بەو بابەتە داوە. كەواتە ئەولەویەت بۆ هەمواركردنی دەستور، ئەوەیە كە دەبێت سەرەتا كار بە ماددە (142) بكرێت ئینجا دواتر كار بە ماددە (126) دەكرێت.
ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراقیش كۆمیتەیەكی پێداچونەوەی دەستوری پێكهێنابوو، ئەو كۆمیتەیە لە (27/7/2009) "ڕەشنوسی كۆتایی هەمواركردنی دەستور"یان پێشكەش بە سەرۆكی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق كردووە، لە ناوەڕۆكی ئەو ڕەشنوسە ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت ئەو كۆمیتەیە نەیتوانیوە هەندێك بابەت یەكلایی بكاتەوە، هەندێك بابەتیش زیاتر لە بۆچونێكی لەبارەیەوە تۆماركراوە، داواشیان كردووە بەسەر پەرلەمانتاران دابەش بكرێت، تاوەكو تێبینیەكانی خۆیان لە بارەیەوە تۆمار بكەن، كەواتە میكانیزمی كاركردنی ئەو كۆمیتەیە دەبێت ڕوون بكرێتەوە، چونكە میكانیزمی كاركردنیان و شێوازی یەكلایكردنەوەی پێشنیارەكان دیار نیە.
وا باشە بەر لە دەست بەكاربوونی لێژنەكە، كورد پێداگری بكات كە پێشنیاری لێژنەكە لە بارەی هەمواركردنەكە بە سازان بێت، ئەگینا دواتر دەكەوینە ژێر ڕەحمەتی زۆرینەو كەمینە لە بارەی یەكلایكردنەوەی بابەتەكە.
بە گوێرەی بڕگە یەكەمی ماددە (142) (كە ئیستسنایە لە ماددە 126ی دەستور تایبەت بەهەمواركردن)، ئەنجومەنی نوێنەران لە سەرەتای كاركردنی لێژنەیەك لە ئەندامەكانی كە نوێنەرایەتی پێكهاتە سەرەكیەكانی كۆمەڵگەی عێراقی دەكەن، پێكدەهێنێت بۆ پێشكەشكردنی ڕاپۆرتێك، لە ماوەیەك كە لە چوار مانگ تێپەڕنەكات، ئەو لێژنەیە ڕاسپاردە پێشكەش دەكات لە بارەی پێشنیاری هەمواركردنی بڕگەكانی دەستور، بە گوێرەی بڕگە دووەمی هەمان ماددە تەواوی (هەموو) ڕاسپاردنی پێشنیاری هەمواركردنەكە، بە یەك پاكێج پێشكەش بە ئەنجومەنی نوێنەران دەكرێت بۆ دەنگدان لەسەری، بە ڕەزامەندی زۆرینەی ڕەهای ژمارەی ئەندامانی ئەنجومەن پەسندكراو دادەنرێت.
دواتر بە گوێرەی بڕگە سێیەمی هەمان ماددە پێشنیاری هەمواركردنەكە، دەخرێتە ڕیفراندۆمی میللیەوە، لە ماوەیەك كە لە دوو مانگ تێپەڕنەكات لە ڕێكەوتی پەسندكردنیەوە لەلایەن ئەنجومەنی نوێنەرانەوە، لە بڕگەی چوارەمی هەمان ماددەش، ئاماژە بەوە دەكات كە ڕیفراندۆمەكە سەركەوتوو دەبێت لە بارەی هەمواركردنەكە، ئەگەر زۆرینەی دەنگدەران دەنگیان بۆ دابوو، و دوو لەسەر سێی سێ پارێزگا یاخود زیاتر ڕەتیان نەكردەوە.
ئەگەر سەرنج بدەینە بڕگە دووەمی ئەو ماددەیە، ئەوەمان بۆ دەردەكەوێت كە پێشنیاری هەمواركردنەكە، هەمووی بەیەكەوە بە یەك پاكێج پێشكەش بە پەرلەمان دەكرێت و دەنگی لەسەر دەدات، واتە دەنگدانەكە لە سەر ماددە ماددە و بڕگە بە بڕگەی هەمواركردنەكە نابێت، یا ئەوەتا هەمووی ڕەت دەكەیتەوە، یا ئەوەتا بەهەمووی ڕازی دەبیت، ئەوەش بە دڵنیاییەوە بۆ هەرێمی كوردستان زۆر قوڕسە، چونكە ئەگەر ڕەتی بكاتەوە وەك ئەوەی لە بڕگەی چوارەمی ماددەكە ئەو دەسەڵاتەی پێدراوە، بە واتایەك لە واتاكان ڕەنگە وا لێكبدرێتەوە كە دژی داواكاری خۆپیشاندەرانە، چونكە هەمواركردنی دەستور یەكێكە لە خواستەكانیان.
ڕاستە ئەو ماددەیە گەرنتی بە هەرێمی كوردستان داوە بۆ مەبەستی ڕووبەڕووبونەوەی هەمواركردنی دەستور، بەڵام ئەمە لە دۆخێكی ئاساییە، ئەوەی ئێستا لە عێراق دەگوزەرێ دۆخێكی نائاساییە، بەمەش هەرێمی كوردستان لە نێوان دوو بەرداشدا دەبێت، یا ئەوەتا ڕەتی بكاتەوە، یا ئەوەتا قەبوڵی بكات، لە هەردوو حاڵەتیشدا، كارەكە ئەستەمە، قەبوڵكردنی هەمواركردنەوەی دەستور بە واتای بچوككردنەوەی پێگەی هەرێمی كوردستان، چونكە وەك ئەوەی باس دەكرێت ئەو پێشنیارانەی هەیە بۆ هەمواركردن ناوەڕۆكی دەستورەكە دەگۆڕێت، باس لە گۆڕینی سیستەمی پەرلەمانی بۆ سەرۆكایەتی دەكرێت، ئەوە تەنها گۆڕینی ماددەیەك نیە و بەس، بەڵكو دەستكاریكردنی تەواوی ئەو ماددانەیە كە پەیوەندارن بە هاوسەنگی نێوان دەسەڵاتی یاسادان و جێبەجێكردن، بە واتایەكی تر، دەسەڵاتێكی ئیتحادی بەهێزت هەبێت لە مەركەز، كە هەیمەنەی بسەپێنێ بە سەر تەواوی عێراق، بەمەش دەسەڵاتی هەرێمەكان لاواز دەبێت و تەنانەت جۆری سیستەمەكەش وەك سیستەمێكی فیدرالی ڕەنگە ڕووبەڕووی سڕینەوەی تەواو بێت. هەموو هێز و لایەنە سیسیەكانی عێراق سەرباری جیاوازیەكانیان بەڵام كۆكن لە بارەی هەمواركردنەوەی دەستور، كورد دەبێت لە ئێستادا بە ووریاییەوە مامەڵە لەگەڵ دۆخەكە بكات، بەشێوەیەك دەبێت سازانێك بكرێت ئەگینا ئەو هەموواركردنە زۆر مەترسیدار دەبێت لەسەر پێگەو دەسەڵاتەكانی هەرێم.

زۆرترین بینراو