هەمواركردنەوەی دەستور، هەرێم بەرەو كوێ دەبات

هەمواركردنەوەی دەستور، هەرێم بەرەو كوێ دەبات

محەمەد ئامۆكەیی- زاری كرمانجی: دوای ئەوەی پەرلەمانی عێراق بڕیاری هەمواركردنەوەی دەستوری دا هەر زوو لە هەرێمی كوردستان دەنگدانەوەی دروست كردوو بەشێك لە دانیشتوانی باشور ئەو هەموارە بە مەترسی بۆ سەر كیانی هەرێم دەزانن و داوا دەكەن لایەنە سیاسیەكان یەكبگرن و نەهێلن مافە دەستوریەكانی كورد پێشێل بكرێت.
تاڤگە عومەر رەشید، بەڕێوەبەری گشتی یاساو پاراستنی مافی مرۆڤ، لەسەر هەمواری دەستور بۆ زاری كرمانجی دەڵێت" هەمواركردنەوەی دەستوری هەمیشەیی عێراق لە بەرژەوەندی مافە دەستوریەكانی هەرێمی كوردستان نییە، دوای ئەوەی ئەنجومەنی نوێنەرانی عێراق رۆژی 28 ی ئۆكتۆبەر ژمارەیەك بڕیاری دەركرد كە یەكێك لەو بڕیارانەی هەمواركردنەوەی دەستوری عێراقی هەمیشەیی ساڵی 2005 بو كە گەلی عێراق بە تەواوی پێكهاتەكانیەوە دەنگی پێدا لە ماوەی 120 رۆژدا هەرچەندە دەركردنی بڕیار بە گوێرەی خودی دەستورەكە لە تایبەتمەندی ئەنجومەنی نوێنەران نیەو ئەو تەنها دەسەڵاتی یاسادانانی پێدراوە, ئەم دەستورە تا رادەیەكی باش مافی گەڵانی عێراقی زامن كردبوو، بەڵام بەهۆی بەسیاسیی كردنی برگەو مادەكانی نەتوانرا وەكو پێویست لەماوەی ئەم 14 ساڵە نزیكەی 55 مادەی ئەم دەستورە نەتوانراوە جێبەجێ بكرێت بە تایبەتیش ئەوەی پەیوەستە بە مادەی 140 و هەروەها مادەی 112و 126 كە ئەمیش مەترسی لەسەر دەسەڵاتەكانی هەرێمی كوردستان دروست ئەكات لە كاتی هەمواركردنەوە و هەڵگرتنی مادەكە ئەو كاتیش مەترسیی تەنانەت لەسەر پێگە و كیانی هەرێمیش دروست دەبێت و چەند مادەیەكی تریش كە پەیوەندی راستەوخۆی بە مافەكانی گەڵی كوردەوە هەیە. ئەوەشی گووت" لە دەستوردا هاتوە كە زۆربەی ئەو مافانەی هاووڵاتیان پێویستە بە یاسا رێكبخرێت و بەڵام ئەنجومەنی نوێنەران لەماوەی نێوان دامەزراندنیەوە تا ئێستا تەنها 25 یاسای دەركردووە كە پێویست بوو 67 یاسا دەربكات و گرنگی زیاتری مافی هاووڵاتیان لەبەر چاوبگرێت، بەڵام ئەمە نەكراوە زیاتر پەنای بۆ چارەسەری كێشە سیاسیەكان بردوەو ماف و ئیمتیازاتی سیاسیەكانی رێكخستوە بە یاسا، هەمواركردنەوەی دەستوری عێراق دەبێت بە شێوەیەك بێت كە وەك لە مادەی 126 برگەی 4 هاتوە نابێت بە هیچ شێوەیەك ئەم هەمواركردنە ئەنجام بدرێت لە كاتێكدا لە پێگەو دەسەڵاتەكانی هەرێمەكان كەمبكاتەوە بەمەرجێك ئەم دەسەڵاتانە لە چوارچێوەی دەسەڵاتی ئیتیحادی نەبێت بۆیە گرنگە ئەم بڕیارە تەشریعیە سەرپێچی خودی دەستورەكە نەكات و لە ئەگەری هەمواركردنەوەیدا پێگەو دەسەڵاتی هەرێمەكان پارێزراوبن، هەرچەندە دەستوری عێراق دەستورێكی جامدە واتە بەئاسانی گۆڕانكاری تێدا ناكرێت بەڵكو كۆمەلێك رێككار هەیە كە پێویستە ئەنجام بدرێت بۆ هەمواركردنەوەی ئەویش تایبەتە بە پێشنیاری هەمواركردنەوە لە لایەن سەرۆك كۆمارو سەرۆك وەزیران بە هەمواری دەستورو یان 5 ئەندامی ئەنجومەنی نوێنەران و دەبێت رەزامەندی 2/3 ی ئەندامانی ئەنجومەنی نوێنەران بەدەستبهێنیت و پاشان دەبێت راپرسی گەڵ بكرێت لە راپرسیەكی گشتیدا هاوشێوەی دەنگدان لەسەر دەستور، بۆیە بە گوێرەی ناوەڕۆكی دەستورەكە پێویستە كە گەڵ لە كۆتاییدا بریار بدات لەسەر هەمواركردنەوەی دەستور یان نا، بۆیە لێرەدا ئەركی سەرۆك كۆمارە ببێتە پارێزەری دەستور و بە تایبەتیش كە كوردە تاوەكو هەمواركردنەوەی ئەم دەستورە نەبێتە پێشێلكردنی مافەكانی خەڵكی كوردستان و دەبێت بە گوێرەی مادەی 126 هەمواركردنەكە ئەنجام بدرێت و چونكە ئەوكات پارێزگاكانی هەرێم و پەرلەمانی هەرێم رۆلێكی بەرچاویان دەبێت لە پاراستنی مافی هاووڵاتیانی كوردستان لە دەستوردا.
كاڵێ فەقێ وسو، قوتابی ماستەر لە یاسایی گشتی، گووتی" دەستور باڵاترین دەسەڵات و شكۆداری بە سەر كۆی وڵات هەیە، رێكخەر و دابەشكەری دەسەڵاتەكانە، سیستەمی سیاسی و بەرێوەبردن و پەیوەندییەكان ڕون دەكاتەوە بۆیە دەستبردن بۆ هەر گۆڕین و دەستكارییەك لە مادە دەستورییەكان وردبینی و دوربینی زۆری پێویستە، لە دەستوری عێراقی 2005كە كورد خۆی ڕۆڵی بەرچاوی بۆ دانانەكەی هەبوو توانیویەتی تاڕادەیەكی باش ماف و ئازدییەكانی هاووڵاتی كورد بچەسپێنت، دەستوری عێراق سەرەڕای ژمارەیەك تێبینی لەسەری دەستورێكی خراپ نییە، بۆیە هۆكاری كێشەكانی ئێستای عێراق و توڕەیی خۆپیشاندەران دەستور نییە، بەڵكو ئاراستەیەك لە لایەن ئەو دەسەڵاتدارانەی عێراق هەیە كە خۆیان نقومی گەندەڵی و فەسادی بەرێوەبردن بونە، كێشە و گوزەران و شكستی حكومەتەكانیان خستۆتە ملی دەستور، دەستوری عێراق دەستورێكی رەق و جامدە بۆ هەمواركردنەوەی رێكاری قورسی دەوێن جگە لە رەزامەندی پەرلەمان دەچێتە ڕاپرسی و خەڵك دەنگ دەدات دواتر سەرۆك كۆمار موسادەقەی لەسەر دەكات.
كاڵێ باس لەوەشكرد" پێویستە سەركردایەتی كورد زۆر زیرەكانە بەرنامە و پلانی پێشوەختە و تۆكمەی لەبەردەست بێت تا بتوانێت هاوكات لەگەڵ گۆڕینی دەستور، پێگە و ماف و شایستە دەستورییەكانی كورد لە عێراق جێگیرتر بكات، چونكە لەناو دەستور هەندێ مادە هەن كە ئەگەر هەمواربكرێن بۆ كورد گرنگ و باشن وەكو مادەی ۱٤۰ كە بڕگەی بۆ زیاد بكرێت بەمەبەستی جێبەجێكردن،یان مافەكانی پێشمەرگە، بەڵام هەمواری هەندێ مادەیتر كە دەسەڵاتەكانی هەرێم كەمبكاتەوە لەلایەن كورد مایەی قبوڵكردن نابێ، بەداخەوە بوونی مادەكانی ۱٤۲ و ۱۲٦ـی دەستوری عێراقی هەم جێی متمانە و هەم جێی نیگەرانیین، لەبەر ئەوەی بە پێی دەستور تا مادەی ۱٤۲ بتوانرێ كاری پێبكرێت ئیش بە مادەی ۱۲٦ ناكات ئەمەش بۆ هەرێم باش نییە، بۆیە لە ئێستاوە دەبێ لایەنە سیاسییەكان و پەرلەمانی هەرێمی كوردستان لە ئامادەباشی بن بۆ هەر دەستدرێژییەك كە بكرێتە سەر پێگەی دەستوری هەرێمی كوردستان، پێویستە كورد داواكاری و ویستەكانی خۆی لە یەك پاكێج دا ئامادەبكات و قسەی جددی هەبێ لە كاتی هەمواركردنەوەی نابێ تەنها بەرگری لە خۆی بكات بەڵكو دەبێ خاوەن پرۆژە بێت.
كەریم مەرزانی، دەرچوی كۆلیژی ئاداب بەشی كۆمەڵناسی گووتی" ئاشكرایە سەرەتای خۆپیشاندانەكانی ئەم دوایەی شارەكانی عێراق هەست بەوە دەكرا كە بە فیتی دەستێكی دەرەكی پاڵپشتی دەكرا بەتایبەت ئێران بە حوكمی بونی هەژمونی ئەم وڵاتە لەسەر عێراق، لەم كۆتایانەشدا كە باس لە هەمواركردنەوەی دەستور دەكرێ بۆ ڕەواندنەوەی خۆپیشاندەران و دامركاندنەوەیان، ئەمەش مقۆ مقۆی لەنێو خەڵكی كوردستان دروست كردوەو وەك مەترسیەك دەیبینن بۆ هەڵوەشاندنەوەی قەوارەی هەرێم، لەڕاستیدا ئەگەر لە ڕوی یاسایەوە سەیر بكرێت هیچ پەرتەوازەیەك لەنێو فراكسیونە كوردیەكان لە پەرلەمانی عێراق ڕونەدا ئەوا هیچ مەترسیەك ڕونادات بۆ سەر كوردستان، چونكە ئەگەر پەرلەمان بیەوێ هەر ماددەیەكی دەستوری هەموار بكاتەوە ئەگەر سێ پاڕێزگا دژی بن هەمواركردنەوەكە ڕەت دەكرێتەوە، بەڵام ئاشكرایە حكومەتی ناوەند تاكوو ئێستا حسابی بۆ یاسا نەكردوە ئەتوانن ئەوەش بە زۆرینە تێپەڕ بكەن، بۆیە ئەركی لاینە سیاسیەكانە هەمویان هاوهەڵوێستبن و نەهێلن لە ئەگەری هەمواری دەستور مافەكانی كورد پەراوێز بخرێن.

زۆرترین بینراو