هەژموون و فراوانخوازی وڵاتی توركیا تا كوێ...؟

دلۆڤان شێروانی

قوتابی بەشی یاسا و پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان

دوای رووخان و كۆتایی هاتنی رژێمی بەعس لەدوای ساڵی 2003یەوە گۆڕانكارییەكی بەرچاو لە سیستەمی سیاسی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست روویداوە، لەم نێوەندەدا دەستێوەردانێكی یەكجار فراوان لەخاكی هەردوو وڵاتی دراوسێی عێراق و سوریادا كراوە، لەم ماوەیەدا وڵاتی توركیاش بە هەماهەنگی زۆرێك لە وڵاتانیتر توانیویەتی تا رادەیەك دەستێوەردان لە هەژموونی عێراق و سوریادا بكات، بەتایبەت بەبیانووی پاراستنی پشتێنەی ئەمنی وڵاتەكەی لە هێرشی دەرەكی هەڵساوە بە بەزاندنی سنوورییان بە درێژایی سەدان و بەقوڵای دەیان كیلۆمەتر چووەتە ناو خاكی ئەم دوو وڵاتە.
توركیا سەڕەڕایی ئەو خاكە فراوانە و ناوچە جوگرافیایەی هەیەتی، ئێستا بە نیازی دروستكردنەوەی سنوورێكی فراوانتری نزیك لە قەبارەی دەوڵەتی عوسمانیی جارانە، بۆیە رۆژ بە رۆژ هەژموونی خۆی بەسەر وڵاتانی دراوسێدا زیاتر دەكات، بەتایبەت لەو ناوچە سنوورییانە كە دەسەڵاتێكی باڵایان نیە لە گۆڕەپانی سیاسی نێودەوڵەتیدا، بەڵام ئەمەی ئێستا توركیا بەنیازە بیكات لەبەشی باكوری واتە لە ناوچە سنوورییە ئاوییەكانی یۆنان ئەنجام دەدات، جیاوەزە لەگەڵ ئۆپەراسیۆنەكانیتری كە لە بەشی باشوور و رۆژئاوای وڵاتەكەی ئەنجامداوە، چونكە وڵاتی یۆنان بێجگە لەوەی ئەندامە لە رێكخراوی ناتۆ هەروەها یەكێكە لە ئەندامە دڵسۆزەكانی یەكێتی ئەوروپا، بۆیە بەپێی ئەو هەل و مەرجانەی رێخكراوی ناتۆ بۆ دەوڵەتانی دیاریكردووە لە هەر كاتێكدا هەر ئەندامێكی ناتۆ رووبەڕوی مەترسی و هەڕەشە و داگیركاری سنوور ببێتەوە، وڵاتانی ئەندام بۆیان هەیە هەموویان لەدژی ئەو رووبەڕوبوونەوەیە یەكبگرن و پشتگیری ئەو وڵاتە بكەن كە هێرشی كراوەتە سەر، چونكە بەپێی ماددەی (5)ی پەیمانی باكووری ئەتلەسی هێرش بۆ سەر هەریەكە لە وڵاتانی ئەندام لە ناتۆ وك هێرش كردنە بۆ سەر هەموو وڵاتە ئەندامەكان و دەبێ هەموویان دژی بوەستنەوە، ئەگەر چی هەر دوو لە وڵاتانی توركیا و یۆنان لەساڵی 1952یەوە ئەندامن لە رێكخراوی ناتۆ، بەڵام ئەوە لەبەرچاوە كە توركیا پێشێلكاری ناوچەكە دەكات، بۆیە بەپێی تیوری ڕیالیزم بەڕەوا نابیندێریت كە ئەم فراوان خوازییە لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی لە توركیا قبول بكرێت، دووریش نییە لەماوەیەكی نزیكیشدا دەوڵەتانی زلهێزی ئەندام پشتگیری خۆیان بۆ وڵاتی یۆنان دەرببڕن و سزاو هەل و مەرجی تایبەت بەسەر توركیا بسەپێنن، بەتایبەت لەلایەن هەردوو وڵاتی فەڕەنسا و ئەلمانیا كە بەشێوەیەكی تەواو دژی ئەم فراوانخوازییەی وڵاتی توركیان سەرەڕای ئەمەش مافی ڤیتۆیان هەیە لە ناتۆ.
هەروەها لەڕوویی پڵان و نەخشە بۆ داڕێژراوە رەنگە ئەمە یەكێك بێت لە تەلەكانی وڵاتانی زلهێز بۆ دەستێوەردانی سیاسی لە ناو جەرگەی وڵاتی توركیا لەئایندەدا و كۆتایی هێنان بە رژێمی رەجەب تەیب ئۆردوغان، دەكرێت ئەمە تاكتیكی ئەمریكا بێت كە گوریسەكە بۆ توركیا شڵ بكا ئاخۆ فراوانخوازییەكەی تاكوێ دەچێ....؟
هەروەك چۆن گلۆپی سەوزی بۆ سەدام داگیرساند لە پیلانی داگیركاری وڵاتی كوێت، دواتر بە دەستدرێژی بۆسەر وڵاتانی كەنداو تاوانباری كرد. بەدوریش نییە لەم چەند ساڵەی ئایندەدا وڵاتی توركیاش وەك وڵاتانی سوریا و عێراق و وڵاتانیتر دەستێوەردانی تێدا بكرێت و بۆ چەند بەشێك دابەش بكرێت.
ئەگەرچی لەڕووی چەك و سەزبازییەوە توركیا بەهێزترە و یەكێكە لە وڵاتە زلهێزەكانی ناتۆ، بەڵام چونكە یۆنان شوێنێكی ستراتیژییە و گرنگی تایبەتی هەیە بۆ وڵاتانی ئەوروپا، ئەستەمە رێگە بەوە بدرێت و قبوڵ بكرێت كە سنووری ئاوی وڵاتێكی ئەندام لە یەكێتی ئەوروپا بكەوێتە ژێر دەسەڵاتی وڵاتێكی بیانی و هەڕەشەی داگیركاریی لێ بكرێت.
ناشبێت لایەنی ئاینیش پشتگوێ بخەین، توركیا وڵاتێكی زۆرینە موسڵمانە و لەكتێكدا بە پێچەوانەی وڵاتی یۆنان كە زۆرینە مەسیحین، بێگومان ئاینیش رۆلی خۆی دەبێ لەم نێوەندەدا، بۆیە وڵاتانی ئەوروپا هەرگیز رێگە بەوە نادەن توركیا دەست تێوەردان لە ناوچە ئاوییەكانی یۆناندا بكات و هەژموونی خۆی لەناوچەكەدا بسەپێنێت.

 

 

 

زۆرترین بینراو