پێكەوەژیانی دیانا هەمووانی سەرسام كردووە

پێكەوەژیانی دیانا هەمووانی سەرسام كردووە

موڕشید برادۆستی – دیانا: لە هەرێمی كوردستان لەگەڵ هەبوونی چەند ئاینێكی جیاواز پێكەوە ژیانێكی جوان بە دی دەكرێت، دیارترینیشیان پێكەوەژیانی نێوان موسڵمان و مەسیحیەكانە . بێجگە لە مەسیحیەكان، زەردەشت و كاكەیی و جولەكە لەگەڵ موسڵمانەكان لە هەرێمی كوردستان پێكەوەدەژین .
مەسیحیەكان، لە ساڵی 1927 لەناوچەكانی خوارووی عێراق هاتوونەتە شارەدێی دیانا و هاودییانی سنووری قەزای سۆران و لەودەڤەرە نیشتەجێ بوونە و تا ئێستەش لێرە دەژین، سێ كەنیسەی گەورەی مەسیحیەكان لە سنووری سۆران بوونی هەیە و مەڕاسیمی ئاینی خۆیانی تێدا ئەنجامدەدەن .
جێگەی ئاماژەیە، بەهۆی تیكهەڵاوی و نزیكی لە یەكتر موسڵمان و مەسیحیەكان كاری بازرگانی و دووكانداری و زۆرپیشەی تر بەیەكەوە بە هاوبەشی ئەنجام دەدەن، دیواری خانووی موسڵمان و مەسیحیەكان بەیەكەوەیە و جیرانی یەكترن، موسڵمان و مەسیحیەكان لەگشت خۆشی و ناخۆشی و بۆنە و ئاهەنگێك لەگەڵ یەكتر و لەو دەڤەرە بەشدارن، جیاوازی ئایینی بەدی ناكرێت و جوانترین ژیان پێكەوە لە دیانا دەگوزەرێنن.
رۆبن موسی گەنجێكی مەسیحی دانیشتووی سۆرانە بە زاری كرمانجی گووت " ئەو پێكەوە ژیانەی لە نێوان موسڵمان و مەسیحیەكان لە دەڤەری سۆران بوونی هەیە، لە هەموو عێراق نییە و رەنگە لە دەوڵەتەكانی دەرەوەش بەو شێوەیە نەبێ، چونكەبە درێژای مێژوو ناخۆشیەك لە نێوان تاكێك یا ماڵێكی موسڵمان و مەسیحی لێرە رووی نەداوە بەپێچەوانەوە لە هەموو خۆشی و ناخۆشی و ئاهەنگ و بۆنەكان موسڵمان و مەسیحی تێكەڵاوی یەكتر دەبن و كلتوور و پێكەوەژیانمان نزیكە لە یەكتر .
زیاتر دەڵێ " ئەگەر خەلك پرسیاری دینم لێ نەكات، كەس نازانێ موسڵمانم یا مەسیحیم، ئەوەی لای ئێمە گرنگە مرۆڤایەتییە و ئازار نەگەیاندنە بە یەكتر، ئومێد دەكەین بەردەوام بین لەو پێكەوەژیانە و دیانا وەك ئێستە شاری هەمووان بێ.
فازڵ هاودیانی نووسەر لە دەڤەری سۆران بۆ زاری كرمانجی گووتی " دیانا مەڵبەندی پێكەوەژیانی ئاینییەكانە و هەر لە كۆنەوە ژیانی مرۆڤایەتی تێدابووە، كە بە رەچەڵەك ئاشووری بوونە، هەر بۆیە ناوی دیانای لە خۆ گرتووە و مێژووەكەی بۆ چاخی بەردینی ناوەڕاست دەگەڕێتەو كە نزیكەی 15 هەزار ساڵ پێش مێژوو لە گوندەكانی دەرووبەری دیاناوە ژیان هەبووە كە دیاریترین شوێن گوندی هاودیانی ئێستایە و هەریەكە لە د . رالڤ سیلۆكی لە زانكۆی شیكاكۆی ئەمریكا و د . هنری فلیت لە زانكۆی هامڤۆرد كنە و پشكینینیان لە ئەشكەوتەكانی هاودیان – مامخاڵان كردووە لە ئەنجامدا گەیشتوونە ئەو راستیە كە ژیان مێژیینەیەكی دوور و درێژی لە سنوورە هەبووە . كە دەگەڕێتەوە بۆ چاخی بەردینی ناوەڕاست كەواتە دیانا خاوەنی ژیانێكی لە مێژیینییە .بە گووتەی ئەو نوسەرە، ناوی دیانا بۆ هەبوونی چەند ئەددیانێك و دینێك دەگەڕێتەوە كە بەرچاوترین دیان – فەلە بوونە، لە ئێستەدا هەریەك لە مەسیحی و موسڵمان نیشتەجێی ئەو شارەدێییەن .
لە دیانا ژمارەیەك مزگەوت و خاوەنی كەنیسەیەكی گەورەیە بە ناوی " مارگۆرگیس " و قوتابخانەیەكیشی هەیە كە بە زمانی سریانی خوێندنی لێ دەخوێندرێت كە لەسەر ئاستی پارێزگەی هەولێر بە دووەم قوتابخانەی زمانی سریانی دادەندرێت .بەپێی زانیاریەكان " دیانا " یەكێكە لە خوداكانی رۆمانییەكان و لەسەردەمی زوو وەكو خوداوەند پەرستوویانە .
ئیڤان جانێ پیشەی مامۆستایە و یەكێكە لە مەسیحیەكانی دانیشتووی دیانا بە زاری كرمانجی گووت" مێژووی دیانا زۆر لە دینەكانیش كۆنترە و ئەمە دوورە لە راستی كە ناوی دیانا بۆ هەبوونی مەسیحیەت و موسڵمانەكان بگەڕێتەوە ئەمانە بۆچوونی ئەكادیمی و درووست نین .
بەر لەوەی قۆناغی ئەدیانەكان دەست پێ بكات، هیچ دینێك نەبووو نە مەسیحی، جولەكە، موسڵمان بوونی نەبوو . مێژووی دیانا بۆ سەردەمی ئاشووریەكان دەگەڕێتەوە، بەپێی مێژوو كە باسی ئەو دەڤەرە دەكرێت و شەڕەكان لە نێوان ئاشووری و ماددیەكان، فارسەكان، توركەكان دەكرێت هەمیشە ناوی دیانا لە مێژوودا هاتووە بەو پێیەی شوێنێكی ستراتیژییە و دەكەوێتە نێوان ئێران، توركیا .
بە گووتەی مامۆستا ئیڤان " ناوی دیانا پێشگرەكی هەبووە و لە " بێرد دیانا " هاتووە، بەوپێیەی دیانا ناوچەیەكی ئاشووری نشین بووە و دادگایەكی گەورە و دادورەرێكی چاڵاكی هەبووە بە زمانی ئاشووری بە دادگا دەڵێن " بێرد دیانا " ناوی دیانا بۆ دادگای ئەوكات دەگەڕێتەوە و بەپێی تێپەڕبوونی كات و ئاسانكاری لەسەر زمان ئەو پێشگەری دیانایان لاداوە .
زیاتر گووتی" ساڵی 1986 لە گوندێكی سیدەكان باكووری رۆژهەڵاتی دیانا شوێنێكی مێژووی دۆزرایەوە كە پێی دەڵێن " شاماشا " دەركەوت كە كۆگایەكی چەك و تەقەمەنی سەردەمی ئاشووری بوونی هەیە، بە هەزاران پارچە چەك و كەلو پەلی شوێنەواری گواسترانەوە مۆزەخانەی بەغدا، بەشێوەیەكی گشتی لە رووی شوێنەواریەوە گرنگی ئەو تۆ بە ناوچەكەمان نەدراوە و پشت گوێ خراوە ، هەر بۆیە نەتوانراوە هیچ شوێنێكی شوێنەواری مەسیحی نشین بدۆزرێتەوە و كاری هەڵكۆڵینی بۆ نەكراوە .
یەكەمینجار جولەكە و مەسیحی نیشتەجێ بوونە و مێژووەكی كەونارییان هەیە، لە مێژوودا ناوی دیانا لە 14ەمینی زاینی باس كراوە و تێداهاتووە كە ئەو كات مەسیحیەكان لەو دەڤەرە نیشتەجێ بوونە، دواتر موسڵمانەكان هاتوونە و نیشتەجێ بوونە، بەهۆی ئەوەی ناوچەیەكی سنووری بووە و بەردەوام شەڕ لە دەڤەرە هەبووە، ئەمەش وای كردووە دیانا بە باشی گەشە و گەورە نەكات
لە رووی پێكەوەژییانەوە ئیڤان جانێ دەڵێت" لە ماوەی سەد ساڵی رابردوو پێكەوەژیانێكی جوان لە دیانا هەیە كە ئەمەش لە هەموو كوردستان رەنگی داوەتەوە و ئەو ناوچەیە بە پێكەوەژیانی موسڵمان و مەسیحیەوە جوانە، بە درێژای مێژوو هیچ كات موسڵمانێك بە دەستی مەسیحیەكان نەكوژراوە و شەڕ رووی نەداوە، بەڵكو هەردەم لە خۆشی و ناخۆشیەكان پێكەوە بووینە و لەیەكتر جیا نەبووینەتەوە .
لەسەر دەمی شۆڕشەكانیش ئاشووریەكانی دەڤەرەكە بەشداریان كردووە، جانێ ئاشكراشی كرد " مەسیحیەكانی دیانا – هاودایان و بدیال ، هەر لەسەر دەمی شۆرشەكانی بارزان، ئێمەی ئاشووری لەگەڵ كورد و بارزانییەكان ئاوارەی یەكێتی سۆڤیەت و توركیا و ئێران بووینە، چەندین جار دەربەردەری و ماڵی خۆمان جێهێشتووە و ئاوارە بووینە، ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە كە لە ناخۆشیدا پێكەوە بووینە، لەبەر ئەوە نەبووە كە ئێمە مەسیحی بووینە، بەلكو دژی ئەو زولم و ستەمە بووین كە لەسەر هەر نەتەوەیەك دەكرێتن و ئێمەش ناسنامەی نەتەوەی خۆمان پاراست، هەر لە دامەزراندنی دەوڵەتی عێراق تا راپەڕینی ساڵی 1991 چەندان شەهید و قوربانیمان داوە .
لە قەزای سۆران لە دیانا و هاودیان رێژەی دانیشتوانانی مەسیحیەكان لەو دەڤەرە دەگاتە نزیكەی هەزار كەس، پیشەی سەرەكییان فەرمانبەری دام و دەزگاكان و موچە خۆری حكومەتی هەرێمن، بەشێكیشیان دواكاندا و خەریكی كاسبین لەگەڵ موسڵمانەكان ژیانێكی جوان و ئارام لەو دەڤەرە دەگوزەرێنن .
خالید باڵەكی كە پیشەی مامۆستای ئایینە وتار خوێن و پێشنوێژی مزگەوتی گەورەی هاودیانە لە شارۆكەی سۆران ناوبراو چل ساڵە دراوسێی مەسیحیەكانە بە زاری كرمانجی راگەیاند " ساڵانێكی زۆرە لەگەڵ مەسیەحیەكان لەیەك گوند و ناوچە بەیەوە دەژین و تاكو ئێستا دڵمان لەیەك نەشكاوە و كارێكی خراپمان لێیان نەبینیوە، نزیكەی 40 ساڵە مامۆستایی ئاینیم لە هاودیان لەگشت خۆشی و ناخۆشی و بۆنەیەك مەسیحیەكان لەگەڵ ئێمەی موسڵمانەكان بەشدارن و ئێمەش بە هەمان شێوە، لەسەر هیچ شتێك لە یەكتر دڵگران نەبووینە، مەسیحیەكان كەسانی زۆر باش و بەوەفان، لە رووی ئەركە ئاینیەكانیشەوە ئێمە زۆر رێزی ئەوان دەگرین و ئەوانیش بە هەمان شێوە .
بەپێی ئەو ئامارەی لە وەزارەتی ئەوقافی حكومەتی هەرێم دەست زاری كرمانجی كەوتووە، مەسیحیەكان لەهەرێمی كوردستان نزیكەی 300 هەزار كەس دەبن، لە زۆربەی شار و شارۆچكەكانی كوردستان بوونیان هەیە و رێژەی زیاتریش لە پارێزگەی دهۆك نیشتەجێن .
لەلای خۆشیەوە، مەریوان نەقشبەندی بەڕێوەبەری پەیوەندیەكان و پێكەوە ژیانی ئایینەكان لە وەزارەتی ئەوقافی حكومەتی هەرێم بە زاری كرمانجی راگەیاند " خەڵكی كوردستان خەڵكی رەسەنی خاكی كوردستانن "ئەوەی هاتوە هەڵمەتی داگیركردن و فتوحاتی ئیمپراتۆریەت و خەلافەت و ئەو هێزە دەرەكیانەیە كە هاتون كوردستانیان داگیر كردوە و ناچاریان كردون دینەكەیان پەیڕەو بكەن"واتە مەسیحیەكان لەپێش موسڵمانانەوە لەدیانە نیشتەجێبون و هەر ئەو مەسیحیانە زۆربەیان ناچاربوون دوای فتوحاتی ئیسلام بۆ ناوچەكە ببنە موسڵمان"كورد بەگشتی گەلێكی میانڕۆ بوە و هەرگیز زیادەڕۆیی و توندڕۆیی لەئاینداریدا نەبوە بۆیە هەر حاڵەتێكی توندوتیژی و توندڕۆیی پەیوەندی بەفكرێكی هاوردە هەیە كە بەهۆی گۆرانكاریەكانی سەردەم و سەردەمی تەكنەلۆژیا بەگەنجەكانی كوردستان و ناوچەكە گەیشتوە" بێگوامان پێكەوەژیانی ئاینەكان لەهەرێمی كوردستان و شارەدێی دیانا جێگەی سەرسامی و خۆشحاڵی هەموو جیهانە .
گووتیشی" لە كاتی شەڕی داعش زیاتر لە ( 40 ) دەوڵەتی دنیا بەهۆی ئەم پێكەوەژیان و ئازادی ئاینیەوە هاوكاری كوردستان لەگەڵ پێشمەرگە لە دژ بە تیرۆستانی داعش هاتنە سەرخەت بە هاوكاری پێشمەرگە خاك و خەلكی كوردستانیان پاراست .
شارەدێی دیانا لە رووی كارگێڕیەوە سەر بە قەزای سۆرانە و دەكەوێتە دامێنی چیای زۆزك بە دووری 115 كم لە باكووری رۆژهەڵاتی شاری هەولێر هەڵكەوتووە، لە 22 گوند پێكهاتوە و رێژەی دانیشتوانی 57066 كەسە. رووبەری جوگرافیای 166 كیلۆمەتر چوارگۆشەیە، دیانا بەدووری سێ كیلۆمەتر لەسەنتەری قەزای سۆران دوورە، لە سەردەمی حوكمڕانی عبدولكەریم قاسم و لە ساَلی 1961 بەفەرمی لە لایەن حكومەتی عێراقەوە كراوەتە شارەدێ كە ئەوكات سەربە شارۆكەی رواندز بووە.

زۆرترین بینراو