پەرلەمان و ئەوانی تر

سمكۆ محەمەد

دەركەوت كە عێراق بەهۆی نەمانی كەسایەتی سیاسی و سیادەی دەوڵەتی لەدوای داگیركردنی لەلایەن ئامریكا و ئێرانەوە، هێشتا ماویەتی خاوەنی خۆی بێت و چیتر بەرەو ئاراستەیەكی نادیار نەڕوات، نەمانی ئەو كەسایەتییە سیاسەش، هۆكارەكەی ئەوەیە كە تاكو پێكهاتەی نەتەوەیی و مەزهەبی و ئایینی بۆ نەتەوە و پێكهاتە بێ‌ دەسەڵاتەكان بڕیاری هەڵە بدەن، ئەو دۆخە ناسەقامگیرە دەمێنێتەوە، كوژرانی قاسم سولەیمانی و زیان لێكەوتنی ئێران وەكو مەعنەوی و ئابوری و بەرپەرچدانەوەی بە چەند موشەكێكی بێ‌ كاریگەر لەلایەن ئێرانەوە، كە هەموو تۆڵەكە لە عێراق كرایەوە و هیچ زیانێكیش بەر ستراتیژی ئابوری و سەربازی ئامریكا نەكەوت، ئاڵۆزییەكانی زیاتر ئاڵۆزتر كرد، بەڵام پێدەچێت ئەم دۆخە تەنها میدیایی بێت ئەو هەڵایسانە سیاسییە نەبێت كە ریكلامی بۆ دەكرێت، بۆیە بە تاقیكردنەوەیەكی موشەكی بێ‌ كاریگەر سیناریۆكە لە ئێستادا كۆتایی هات.
ئەم سیناریۆیە دەریخست كە ئەوەی پەیوەندیی بە عێڕاقەوە هەیە، تەنها مانەوەیەتی وەكو پاشكۆی وڵاتانی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی بۆ ئایندەیەكی نادیار، ئەوەش كە كوردەكان لێی دەترسان، ئەو ترسەش رەوییەوە كە هێزی هەرێمایەتی چیتر مەترسی بێت بۆ سەر كیانە دەڵەمەكەی كە خۆشیان ناتوانن پێناسەی بكەن و ببنە خاوەنی یەكلاكەرەوەی هەموو كایە ئابوری و سیاسی و كۆمەڵایەتییەكەی، چونكە هەم لە عێڕاق ئەوە نەبوون كە پێشووتر هەبوون، هەم ئەوەش نابن كە بەناوی نەتەوەیەكەوە بڕیاری یەكلاكەرەوە بدەن وەكو شیعەكان، چونكە خاوەنی شوناسی هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی نیین، بۆیە كوردەكان لەهەر حاڵێكدا مەترسی بێ‌ پشتوپەنایان هەیە، ئەمە جگە لەوەی جیاوازیشیان هەیە لەگەڵ شیعەكان یان سووننەكان كە زیاتر لە خاوەنێكیان هەیە.
عێراق ئەوەبوو كە بینیمان لەدوای كوژرانی قاسم سولەیمانی چی بەسەرهات و چۆن بە هەیمەنە یەكلایی كرایەوە بۆ مەزهەبێكی ئایینی دیاریكراو، بەڵام دەركەوت هێشتا خاوەنی دەستوور نییە بۆ هەموو گەلان، بەڵكو خاوەنی هێزێكی مەزهەبییە لەناوچەیەكی دیاری كراو كە لەژێر هەیمەنەی ئێرانە، لەیەكی تریشەوە هێشتا بەندی 7 داگیركاری ئامریكی بەسەریدا زاڵە، لەكاتێكدا ئەو بەندە بە یاسایی هەڵوەشێنرایەوە بەڵام هێشتا ماوە، هەڵبەت مانەوەی لە ئاستی نێوخۆیی بە پشتوانی و رێنمایی گرووپە شیعەكانی عێراقە كە فەند لە ئێران وەردەگرن، ئەوەش كە كوردەكانی شەرمەزار كردووە نەزانن لایەنگری كام بەرەی جەنگ بن، هەم ئامریكای خاوەن دونیایە و هەم ئێرانی توڕەی جیرانە، باشترین سەلمێنەرە كە كوردەكان بابەتێكی هەڵواسراون بۆ ئایندەی نادیار.
ئەگەر پێشتر بەهەر هۆیەك بووبێت كە هەرێمی كوردستان نابێت خاوەنی دەستووری خۆی، ئێستا جیاوازە و بۆشاییەك هەیە لە سیستم و دەسەڵاتدارێتی عێڕاق، ئێرانیش ئەو هێزەی رابردوو نییە، بەتایبەتی ئەو هەموو ئابڵوقە ئابوری و سەربازییەی بەسەریدا سەپێنرا، بگرە خۆی لەژێر فشاری ئابوری و سەربازی نێودەوڵەتیدایە، ئەم رووداوەی كە لەسەرەتای ساڵی 2020 رویدا لەنزیك فرۆكەخانەی بەغدا و لێكەوتەی سەیری بەخۆیەوە بینی و بوو بە نوكتەی سیاسی، ئەگەر لە نزیك فرۆكەخانەی سلێمانی یان هەولێر روویبدابایە، ئەوا ئیجرائاتی سیاسی و ئابوری بەدواوە دەبوو، بەڵام كە لەعێراق و لە سنورێكی دیاركراوە و كورد بەرپرس نییە لێی، هەروەك چۆن بەرپرس نییە لەتەدەخول كردنی هیچ هێزێك هەرێمایەتی و نێودەوڵەتی كە لە سنوورەكانی كوردستان هەن.
یەكێك لە هۆكارە سەرەكیەكان كە رێگرە لە بەردەم پێشكەوتنی هەرێمی كوردستان بۆ كاتێكی وەها كە شەرمەزاری دەكات و ناتوانێ‌ خاوەنی قەراری سیاسی راستەوخۆ بێت، هەم نەبوونی قەوارەی دەوڵەت و هەم نەبوونی دەستوورە لە هەرێمێكدا كە هێشتا سیستمی فیدراڵیی بەسەردا نەسەپاوە لەعێڕاقدا، ئێستا كە دۆخی سیاسی عێراق چارەنووسی دیارنییە بەرەو كوێ‌ مل دەنێ‌، ئایا دەبێتەوە پاشكۆی عێراق یان كەسایەتی خۆی دەپارێزێ‌، یان چەند مەترسی بۆ پێكهاتە عەرەبییەكان درووست دەكات، ئەوە بابەتێكە كە لەدەرەوەی دەستوورە، بەڵام هەرێمی كوردستان ناوچەیەكی كوردییە و هێشتا یەكلایی نەبۆتەوە چۆن سەربەخۆ بێت، ئایا هەرێمی فیدراڵی دەبێ‌ یان پارێزگاكان، لەوەش مەترسیدارتر ئەوەیە كە باس لە گۆڕینی دەستووری عێراقی دەكرێت، ئەمە رەهەندی جیاوازی هەیە بۆ كوردەكان، ئەویش هەڵدانەوەی مەلەفی سیستمی بە پارێزگابوونی فیدراڵیەتی عێراقە كە جێگەی قایل بوونی بەشێك لەویستی سیاسی كوردەكانە، هەربۆیە ئەو ماوەیە حیزبە كوردییەكان زیاتر خەریكی كۆدەنگییەكی كاتین كە چاك دەزانن كۆدەنگیان دوور مەودا نابێت، بۆیە یەكبوونێكە تەنها جوگرافیای دەسەڵاتی زۆنی خۆیانی پێ‌ دەپارێزن، پرسیارەكەش ئەوەیە ئایا لێرە بەدواوە دەتوانن سەربەخۆیی زۆنی زەرد و سەوز بكەن بە دیفاكتۆ؟.
ئێستا سەردەمێكی دیكە هاتۆتە پێش، ئەویش جەنگی نێوان ئامریكا و ئێرانە كە بە هەڵواسراوی ماوەتەوە، بابەتەكە بۆ عێراق ئاسایی ترە، بەڵام بۆ كوردستان جێگەی شەرمی سیاسییە، چونكە دوور و نزیك پەیوەندیی بەم هەرێمەوە نییە، ئەم سەردەمە بۆ هەردوو حیزبی دەسەڵاتدار كە یەكێتی و پارتییە، مەسەلەی پەیوەندییە نێودەوڵەتی و هەرێمایەتییەكانیانە كە یەك گوتاری نیین، هەروەها مەسەلەی یەكبوونی هێزی پێشمەرگە و دانانی دەستوورێكە بۆ هەرێمی كوردستان، مەسەلەیەكی تر كە پەیوەندیی بە پارچەكانی دیكەی كوردستانی گەورەوە هەیە، لەكاتێكدا هەموو لایەك دەزانن بەرلەوەی كاربكرێت بۆ یەكبوونی هێزی پێشمەرگە كە ئەمە قورسترین بڕیارە بۆ كورد، دەبێ‌ كار بۆ دانانی دەستوورێكی پێشكەوتوو بۆ كوردستان بكرێت، چونكە عێڕاق ئێستا لە بێ‌ دەستووریدا دەژی.
پێشتوتریش باسم كردووە كۆمەڵگە پەروەردەكراوی گرووپە سیاسییە دەستەبژێرەكەیە كە سەرقافڵەی سیاسەتن، كوردستان ساڵی 2005 بە گرەوێكی دۆڕاوەوە دەنگی بە دەستووری عێراق دا و لەخۆڕا بووبە پاشكۆی عێراق، لەكاتێكدا دەبوو ئەوكات بۆ ئەوەی خۆیان لە مەترسی گەورەی بەردەوامبوونی ئایین بپارێزن، دەستووری كوردستانی بونیادبنێن، كەنەكرا و قیتارەكەش تێپەڕی، ئەمە دەلیلی ئەوەیە كە كورد خۆی بەشێك بووە لەدواخستنی ئەو بابەتە هەستیارە، چونكە دووركەوتنەوە لە گوتاری زاڵی ئایین بەسەر دەستوور و یاسا، دووركەوتنەوەبوو لەگوتارێك كە نەك هەر سەرخانی كۆمەڵگە زیانی پێدەگەیشت، بگرە ژێرخانی كۆمەڵگە و حكومەتیش زیانی پێدەگەیشت، ئەم كۆدە ئاشكرای دەكات بۆچی نەكرا و دواخرا بۆ ئەمڕۆ و ئەمڕۆش تەنها لە ئاستی میدیایی باسدەكرێت، ئایا ئێستا هەرێمی كوردستان سەر بە كام دەستوورە، دەستووری عێڕاقی، یان ئەو دەستوورەی كە ناوێرێ‌ باسی بكات؟..
بەلانیكەمەوە ئێستا دەستوور بۆتە تاكە داواكاری بۆ دامەزراندنی قەوارەیەكی شارستانی بۆ كوردستان و تاكە وڵامدەرەوەی هەموو پرسیارەكان، ئەگەر هەردوو حیزبی دەسەڵاتداری كوردی خاوەنی یەك ستراتیژی سیاسی بن، چونكە دەستوور سەرەتای پاراستنی قەوارەیەكی نەتەوەیی یان جوگرافییە لەدەستی ستەمێك كە نادیارە، یان بەلانی كەمەوە بۆ راگرتنی سومعەی قەوارەكەیە، بۆیە دەبێ‌ یاسایەكی كۆنكریتی هەبێ‌ بۆ پاراستنی ئەوانی تری كەمینە یان پێكهاتە ئایینی و مەزهەبی و كوولتوورییەكانی دیكەی كوردستان كە تائێستا نییە، لەكاتێكدا دەستوور تەنها پشت بە ئایین نابەستێت، بەڵكو پشت بەو تێزە نوێیانە دەبەستێت كە كاریگەریان لەسەر ئایندە دەبێت بۆ نەوەكانی داهاتوو و پشت بەو پەیمانە كۆمەڵایەتییە دەبەستێت كە ئەرك و ماف بۆ هاوڵاتی دابین دەكات.
گریمان هەموو لایەك كۆكن لەسەر ئەوەی كوردستان لەدوای ئەو رووداوەی كە لەسەرەتای ساڵی 2020 رویدا، كەوابوو دەبوو دەستووری هەبێت، پێموایە موناقەشەكە لەسەر ئەوە دەبوو كە ئایا ئایینی زاڵ دەبێ‌ سەرچاوەی دەستوور بێت یان نا؟. پرسیارێكە وەكو ئەوەی لەسەدەی 16 بەر لە رینیسانس لە رۆژئاوا هەبووە و وەڵامەكەی ئێستا بەپراكتیك و بە زانست دەبینرێ‌، كەچی ئەم پرسیارە بۆئێمە تائێستا لەنێوەندە سیاسییەكان و رۆشنبیرییەكاندا گرینگی پێنەدراوە، چونكە موناقەشەی سیاسی و رۆشنبیری جددی بەمانا نیشتیمانپەروەرییەكەی نەبۆتە بابەت بۆ خەمخواردن لە كۆی گشتی پێكهاتە ئایینی و نەتەوەییەكان، مەبەستم لەوەیە هێشتا ئەو كەسانەی باس لە دەستوور دەكەن كە پشت بە گوتاری ئایینی زاڵ ببەستێت یان بەپێچەوانەوە, یەكلایی نەبوونەتەوە ئایا ئەوانە جەنگی راگەیاندن لەپێناو گەشەپێدان بە بنكەی كۆمەڵایەتی حیزبەكەیان دەكەن، یان لەپێناو پڕنسیپێكی ئایینی سیاسی یە و هێزێكی نادیار پاڵپشتیان دەكات؟، كەوابوو هاوكێشەكە ئەوەیە ئەوانەی بانگەشە بۆ زاڵكردنی یەك گوتاری ئایینی دەكەن، دەبێ‌ بەراستەوخۆ خۆیان مانیفێست بكەن و شانی خۆیان خاڵی نەكەنەوە لەئەگەری سەرهەڵدانی هەموو كێشەیەكی كۆمەڵایەتی ئایینی و مەزهەبی كە دەستوور دیاری دەكات، دواجاریش مەسەلەی یەكبوونی هێزی میلیشیای چەكداری دێتە پێشەوە كە مەترسیدارترین دیاردەیە لەكوردستان، بوونی ئەو هەموو چەكەیە لەماڵەكان و لەلای عەشیرەت و بنەماڵەكان.
كەوابوو ئێستا كە عێراق لە قەیرانی سیاسی ئاڵۆز و شەرمەزاریدایە و لەبەردەم ئەزموونێكی دیكەی حوكمڕانیی و شەڕێكدایە كە ناتوانێ‌ بڕیار بدات سەر بەكام میحوەر بێت، بۆ سووننەكان ئێستا كاتی هەڵوێست وەرگرتنە، بۆ كوردەكانیش ئەوەیە كە چیتر نەبنە پاشكۆی عێڕاق و پارلەمانی مەزهەبی، باشترین چارەسەر ئەوەیە كوردەكان بەهەموو كەموكوڕییەكەوە ببن بە خاوەنی دەستووری خۆیان.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

بیروڕا

زۆرترین بینراو