پەیامی حوزنی لە زاری كرمانجی بەردەوامە

یاد سرێشمەیی

 

بەهۆی باروودۆخی رامیاری كوردستان لە رابردوو بە تایبەت دوای رێككەوتننامەی (سایكس- بیكۆ) و دابەشكردنی كوردستان, بەسەر چوار وڵات كە بە هەموو هێزی سەربازی و سیاسی خۆیان دژ بەشوناسی نەتەوەی كورد بوون, ئەوان نەك بەتەنها لەهەمبەر ڕەوت‌و بزاوتە شۆڕشگێری و سەربازیە كوردستانیەكان دەوستانەوە بەڵكو سیاسەتی تەپەسەریان دژ بە هەرجولەیەكی سیاسی و رۆشنبیری‌و راگەیاندن بوو, تەنانەت بچوكترین هەنگاوی رۆشنبیری لەدوورە دەستترین ناوچەی كوردستان هەستی پێكرابوایە ئەوان تا دەیان توانی خەفەی هەناسەی ئەو رەوتەیاندەكرد.
هەڵبەتە وێرای رێگری‌و بەگژداچوونەوەكانی چوار وڵات كە لە پشت ئەوانیشەوە وڵاتانی دیكەی خاوەن بڕیار و زلهێز دەبینران, نەیان توانی رەوتی رۆشنبیر و هزری نەتەوەی كورد لە كوردستان بخەنە نێو ئەو تابووتەی كە لە 1916 بۆ كورد سازكرابوو, بۆیە بەچەند ساڵیك دوای دابەشكاریەكە بە تایبەت لە باشووری كوردستان كۆمەلێك رۆژنامەو گۆڤاری كوردی لە دایك بوون كە راستەوخۆ كاریگەریان درووستكردبوو لە نێو كۆمەڵگای كوردی بەجۆرێك تەنانەت رۆژنامەگەری كوردی بردە قۆناخێكی تازەترەوە, بەنموونە ئەگەر لە پەنجەرەی رۆژنامەگەریەوە سەیری بیستەكانی سەدەی رابردوو بكەین, دەبینین ژمارەی نوسەران تەنها (30)نوسەر دەبوون كە زێدەتریان شاعیر بوونە لەو ساوە ناویان بە رووپەلی رۆژنامەكانەوە بوو, بەڵام لە سیەكان ژمارەی نوسەران لە رۆژنامەو گۆڤارە كوردیەكان لە سەرووی (50)نووسەرەوە بوو, ئەمە دەرخەری ئەو راستیەیە كە بەتەنیشت زیاد بوونی نوسەرانەوە ئەوا خوێنەری رۆژنامەو گۆڤارە كوردیەكان روو لە هەڵكشان بووە.
لێرەدا تیشك دەخەینە سەر بەرهەمی یەكێك لە نوسەرە ناودارەكانی كورد كە جگە لەوەی مێژووی كوردی نوسیوەتەوە بەیەكەم مێژوونووسی كورد دادەنرێت لەسەدەی بیستەمدا، كە لەو پێناوەدا بۆماوەی (15) ساڵ‌ بەهەموو توانایەكیەوە هەوڵیداوە بۆ كۆكردنەوەی زانیاری مێژوویی سەبارەت بەمێژووی گەلی كورد لەزمانەكانی عەرەبی‌و هیندی‌و توركی‌و فارسی‌و فەرەنسی‌و ڕووسیدا، لەبەرئەوەی خۆی شارەزاییەكی باشی لەم زمانانەدا هەبووە هەر لەم زمانانەشەوە گەلێك نووسراوی بەپێزی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی, بە تەنیشت نوسینەوەی مێژوو لە بواری رۆژنامەگەری كوردی جێپەنجەی دیارە و پەیامی ئەو رەگی داكوتاوە بۆیە لە ساڵی 2005 لە سنوری سۆران و رواندز (زاری كرمانجی) لەسەر رەگی خۆی ژیایەوە, تا ئەمڕۆ بەردەوهمی هەیە. (حسێن حوزنی موكریانی) پیاوێك كە لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە لەدایك دەبێت, وێڕای ژیانی ئاوارەی وڵاتان لە ساڵی (1915) دەچێتە شاری حەلەب‌و رۆژئاوای كوردستان دەزگایەكی چاپ دادەمەزرێنێت, كە چەند گۆڤارو رۆژنامەیەك بە نهێنی بەچاپ دەگەیەنێت, پاشان روودەكاتە ناوچەی رواندز لە باشووری كوردستان لە ساڵی (1925) سەرباری هەموو مشەختی‌و رێگریەكان دەزگایەكی چاپ لە رواندز دادەمەزرێنێت, نۆبەرەو دەستپێكی كارەكانی لە بواری رۆنامەوانیدا ساڵی (1926) لە رواندز بۆ ماوەی (6) ساڵ گۆڤاری (زاری كرمانجی) دەركردووە و تیایدا ئەركی سەرنووسەر و بەڕێوەبەری كارگێری و سەپەرشتیاری هونەریشی لەیەكات و ساتدا لە ئەستۆ دابووە، ئەوەشیان ئەوپەڕی خۆشەویستی بۆ كاری ڕۆژنامەگەری دەگەیەنێت.
دەبێ لێرەدا زۆر بە ڕاشكاوییەوە قسە لەسەر ئەوەش بكەین كە ئەو خزمەتەگەورەیەی حوزنی لەو ئان و ساتە پێشكەشی كردووە كارێكی هەروا سانا نەبووە، بە تایبەتی لە ژێر حوكم و سیستەمی دیكتاتۆرە یەك لە دوای یەكەكاندا, كەهەمیشە بەدوای پەرتەوازەی بیری نەتەوەی كورد بوونە, جگە لەوەش بۆناوچەیەكی وەك رواندز كە ئەگەر لە رووی تۆپۆگرافیاوە سەیر بكرێت كە ناوچەیەكی شاخاوی و تا رادەیەك دوورە دەست بووە, ئاسان نیە كە بتوانی دەزگایەكی چاپ دابمەزرێنیت وپەیامەكەت بە دەوروبەر بگەیێنینت, بەڵام بەهەر جۆرێك بێت حوزنی توانی بۆماوەی شەش ساڵ پەیامی رۆشنبیری وتەندروستی و نەتەوەی لە ناوچەكەدا درێژە پێبدات.
زاری كرمانجی ئەگەر وەك یەكەم هەنگاوی گەورەی بواری چاپ و چاپەمەنی لە باشووری كوردستان‌و سۆران چاوی لێبكرێت ئەوا دەكرێت وەك قوتابخانەیەكی كاریگەری رۆژنامەگەری كوردیش سەیری بكەین, چونكە ئەگەر لەوساوە توانی بێتی پەیامی هۆشیاری بەخەلكی ناوچەكە بدات ئەوا لە ئێستادا زاری كرمانجی قوتابخانەیەكە بۆ پێگەیاندنی رۆژنامەنووس لە ناوچەكەدا بەجۆرێك كە پەیامەكەی حوزنی دوای ئەوەی لە چەند سالێك بەرلەئێستا ژیایەوە كە دەزگای زاری كرمانجی لە 19/6/2005 دامەزرا لەماوەی چەند ساڵی تەمەنی ئەو دەزگایە كەم رۆژنامەنووسی سۆران‌و رواندز هەیە كە بە فلتەری زاری كرمانجی دا تێپەڕی نەبووبێت, بەجۆرێك زۆرترین رۆژنامەنووسی ئەو ناوچەیە كە لە ئێستادا لە دەزگا رۆژنامەوانیەكانی كوردستان كاردەكەن دەرچووی قوتابخانەی زاری كرمانجین و لە ماڵی حوزینەوە هاتوونەتە نێو دونیای راگەیاندنەوە, هەتا ئەمڕۆش لەگەڵ بێت پەیامەكەی حوزنی لە گەیاندنی هۆشیاری بۆ تاك ناوچەكە بەردەوامی هەیە.

یاد سرێشمەیی

بەهۆی باروودۆخی رامیاری كوردستان لە رابردوو بە تایبەت دوای رێككەوتننامەی (سایكس- بیكۆ) و دابەشكردنی كوردستان, بەسەر چوار وڵات كە بە هەموو هێزی سەربازی و سیاسی خۆیان دژ بەشوناسی نەتەوەی كورد بوون, ئەوان نەك بەتەنها لەهەمبەر ڕەوت‌و بزاوتە شۆڕشگێری و سەربازیە كوردستانیەكان دەوستانەوە بەڵكو سیاسەتی تەپەسەریان دژ بە هەرجولەیەكی سیاسی و رۆشنبیری‌و راگەیاندن بوو, تەنانەت بچوكترین هەنگاوی رۆشنبیری لەدوورە دەستترین ناوچەی كوردستان هەستی پێكرابوایە ئەوان تا دەیان توانی خەفەی هەناسەی ئەو رەوتەیاندەكرد.
هەڵبەتە وێرای رێگری‌و بەگژداچوونەوەكانی چوار وڵات كە لە پشت ئەوانیشەوە وڵاتانی دیكەی خاوەن بڕیار و زلهێز دەبینران, نەیان توانی رەوتی رۆشنبیر و هزری نەتەوەی كورد لە كوردستان بخەنە نێو ئەو تابووتەی كە لە 1916 بۆ كورد سازكرابوو, بۆیە بەچەند ساڵیك دوای دابەشكاریەكە بە تایبەت لە باشووری كوردستان كۆمەلێك رۆژنامەو گۆڤاری كوردی لە دایك بوون كە راستەوخۆ كاریگەریان درووستكردبوو لە نێو كۆمەڵگای كوردی بەجۆرێك تەنانەت رۆژنامەگەری كوردی بردە قۆناخێكی تازەترەوە, بەنموونە ئەگەر لە پەنجەرەی رۆژنامەگەریەوە سەیری بیستەكانی سەدەی رابردوو بكەین, دەبینین ژمارەی نوسەران تەنها (30)نوسەر دەبوون كە زێدەتریان شاعیر بوونە لەو ساوە ناویان بە رووپەلی رۆژنامەكانەوە بوو, بەڵام لە سیەكان ژمارەی نوسەران لە رۆژنامەو گۆڤارە كوردیەكان لە سەرووی (50)نووسەرەوە بوو, ئەمە دەرخەری ئەو راستیەیە كە بەتەنیشت زیاد بوونی نوسەرانەوە ئەوا خوێنەری رۆژنامەو گۆڤارە كوردیەكان روو لە هەڵكشان بووە.
لێرەدا تیشك دەخەینە سەر بەرهەمی یەكێك لە نوسەرە ناودارەكانی كورد كە جگە لەوەی مێژووی كوردی نوسیوەتەوە بەیەكەم مێژوونووسی كورد دادەنرێت لەسەدەی بیستەمدا، كە لەو پێناوەدا بۆماوەی (15) ساڵ‌ بەهەموو توانایەكیەوە هەوڵیداوە بۆ كۆكردنەوەی زانیاری مێژوویی سەبارەت بەمێژووی گەلی كورد لەزمانەكانی عەرەبی‌و هیندی‌و توركی‌و فارسی‌و فەرەنسی‌و ڕووسیدا، لەبەرئەوەی خۆی شارەزاییەكی باشی لەم زمانانەدا هەبووە هەر لەم زمانانەشەوە گەلێك نووسراوی بەپێزی وەرگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی, بە تەنیشت نوسینەوەی مێژوو لە بواری رۆژنامەگەری كوردی جێپەنجەی دیارە و پەیامی ئەو رەگی داكوتاوە بۆیە لە ساڵی 2005 لە سنوری سۆران و رواندز (زاری كرمانجی) لەسەر رەگی خۆی ژیایەوە, تا ئەمڕۆ بەردەوهمی هەیە. (حسێن حوزنی موكریانی) پیاوێك كە لە رۆژهەڵاتی كوردستانەوە لەدایك دەبێت, وێڕای ژیانی ئاوارەی وڵاتان لە ساڵی (1915) دەچێتە شاری حەلەب‌و رۆژئاوای كوردستان دەزگایەكی چاپ دادەمەزرێنێت, كە چەند گۆڤارو رۆژنامەیەك بە نهێنی بەچاپ دەگەیەنێت, پاشان روودەكاتە ناوچەی رواندز لە باشووری كوردستان لە ساڵی (1925) سەرباری هەموو مشەختی‌و رێگریەكان دەزگایەكی چاپ لە رواندز دادەمەزرێنێت, نۆبەرەو دەستپێكی كارەكانی لە بواری رۆنامەوانیدا ساڵی (1926) لە رواندز بۆ ماوەی (6) ساڵ گۆڤاری (زاری كرمانجی) دەركردووە و تیایدا ئەركی سەرنووسەر و بەڕێوەبەری كارگێری و سەپەرشتیاری هونەریشی لەیەكات و ساتدا لە ئەستۆ دابووە، ئەوەشیان ئەوپەڕی خۆشەویستی بۆ كاری ڕۆژنامەگەری دەگەیەنێت.
دەبێ لێرەدا زۆر بە ڕاشكاوییەوە قسە لەسەر ئەوەش بكەین كە ئەو خزمەتەگەورەیەی حوزنی لەو ئان و ساتە پێشكەشی كردووە كارێكی هەروا سانا نەبووە، بە تایبەتی لە ژێر حوكم و سیستەمی دیكتاتۆرە یەك لە دوای یەكەكاندا, كەهەمیشە بەدوای پەرتەوازەی بیری نەتەوەی كورد بوونە, جگە لەوەش بۆناوچەیەكی وەك رواندز كە ئەگەر لە رووی تۆپۆگرافیاوە سەیر بكرێت كە ناوچەیەكی شاخاوی و تا رادەیەك دوورە دەست بووە, ئاسان نیە كە بتوانی دەزگایەكی چاپ دابمەزرێنیت وپەیامەكەت بە دەوروبەر بگەیێنینت, بەڵام بەهەر جۆرێك بێت حوزنی توانی بۆماوەی شەش ساڵ پەیامی رۆشنبیری وتەندروستی و نەتەوەی لە ناوچەكەدا درێژە پێبدات.
زاری كرمانجی ئەگەر وەك یەكەم هەنگاوی گەورەی بواری چاپ و چاپەمەنی لە باشووری كوردستان‌و سۆران چاوی لێبكرێت ئەوا دەكرێت وەك قوتابخانەیەكی كاریگەری رۆژنامەگەری كوردیش سەیری بكەین, چونكە ئەگەر لەوساوە توانی بێتی پەیامی هۆشیاری بەخەلكی ناوچەكە بدات ئەوا لە ئێستادا زاری كرمانجی قوتابخانەیەكە بۆ پێگەیاندنی رۆژنامەنووس لە ناوچەكەدا بەجۆرێك كە پەیامەكەی حوزنی دوای ئەوەی لە چەند سالێك بەرلەئێستا ژیایەوە كە دەزگای زاری كرمانجی لە 19/6/2005 دامەزرا لەماوەی چەند ساڵی تەمەنی ئەو دەزگایە كەم رۆژنامەنووسی سۆران‌و رواندز هەیە كە بە فلتەری زاری كرمانجی دا تێپەڕی نەبووبێت, بەجۆرێك زۆرترین رۆژنامەنووسی ئەو ناوچەیە كە لە ئێستادا لە دەزگا رۆژنامەوانیەكانی كوردستان كاردەكەن دەرچووی قوتابخانەی زاری كرمانجین و لە ماڵی حوزینەوە هاتوونەتە نێو دونیای راگەیاندنەوە, هەتا ئەمڕۆش لەگەڵ بێت پەیامەكەی حوزنی لە گەیاندنی هۆشیاری بۆ تاك ناوچەكە بەردەوامی هەیە.

 

زۆرترین بینراو