چین ..وڵاتە زەبەلاحەكەی جیهان

نەوزادی موهەندیس

[email protected]

پێشەكی:
لە مێژە گوتراوە وڵاتی چین و ماچین وڵاتێكی گەورە و فراوانە و خاوەن سروشت و ڕووبەرێكی فراوانی خاك و گەورەترین وڵاتی گۆی زەوییە لە ڕووی چڕی دانیشتوان و ئاشكراشە ئەم وڵاتە پان و بەرینە خاوەنی گەلێك تایبەتمەندی و دەوڵەمەندی زۆر وزەوەندی سروشتی و مرۆییە كە گەر بە هەموو تواناكانی خۆی بكەوێتە سەر پێیەكانی و هەنگاو بنێت و دەست بە جوڵە بكات و لەو ماتی و سستی و بێدەنگی و دۆخی سڕبوونەوەی دەربچێت، ئەوە بەدڵنیاییەوە پێش هەموان دەكەوێت و دەبێتە مەترسی بۆ سەر هەموان، چونكە پێگە و جێگە و توانای لەبن نەهاتووی بەهێزی هەیە كە وادەكەن ببێتە زلهێزێكی زەبەلاحی دونیا، كە وەك ئەو ورچە وایە هێشتا خەو بەرینەداوە و بێ جوڵەیە، بەڵام ئاشكرایە كە گیانەوەرێكی وەك ورچ لە ڕووی گەورەیی جەستە و لاشە و بەهێزی تواناكانییەوە هەركات بیەوێت بوەستێتە سەر پێیەكانی و بەرەنگاری بكات و بەرەو پێشیشەوە هەنگاو بنێت كەم گیانەوەری تر بتوانێت ڕێگەی پێبگرێت. بۆیە چینیش وەكو ئەو ورچە وایە كە لە ئێستادا هێواش هێواش خەریكی دەستكردنە بەجوڵە و وەخەبەر هاتنەوە و ئەم جوڵە و بەئاگا هاتنەوەشی هەر لە ئێستاوە بۆتە جێگەی نیگەرانی و ترسی زۆرێك و لەناویشیاندا زلهێزەكانی دونیا لە ڕوسیا و تەنانەت ئەمریكا و ئەوروپییەكانیش.
پرسیار لێرەدا ئەوەیە، ئەم هەموو ترسە لە چین بۆچی؟
بۆ ئەم پرسیارە كورتە پێویست بەوەڵامێكی دوور و درێژ دەكات بۆ ئەوەی لە نزیكەوە لەتوانا مادی و مرۆیی و پلان و بەرنامە و ودونیابینی چین تێبگەین و بەرچاومان ڕوونبێت لەكاتی بەراووردكردنی چین بە زلهێزەكانی تر و ئەوسا بڕیار بدەین و وەڵامی پرسیارەكەشمان چنگ بكەوێت كە چین چ مەترسییەك دروست دەكات بۆ هەموان و تەواوی دونیاش.
ناسینی كۆماری میللی چین كە لە 1-10-1949 وە دامەزراوە
لەڕووی جوگرافیا و پێگەی جیۆپۆلەتیكییەوە:
وڵاتی چین دەكەوێتە ڕۆژهەڵاتی كیشوەری ئاسیاوە، پایتەختەكەی شاری پەكینە، ڕووبەری زەویەكەی بە گشتی 9.6ملیۆن كیلۆمەتر دووجایە، كە سێیەم یا چوارەم وڵاتە لەڕووی فراوانییەوە لە دونیادا. لە 22 هەرێم و 5 ناوچەی ئۆتۆنۆمی و 4 شارەوانی كە ڕاستەوخۆ بەڕێوەدەبرێن و 2 ناوچەی بەرزتر لە ئۆتۆنۆمی كە هۆنگ كۆنگ و مەكاوە پێك دێت. یەكەم وڵاتی جیهانە لە ڕووی ژمارەی دانیشتوانەوە كە 1 ملیار و 388 ملیۆن كەسە. چین 17 هەمین وڵاتی جیهانە لەڕووی بوونی جۆرەها گیانەوەرەوە.
لەڕووی سیاسییەوە
سیستەمی حوكمڕانی تاك حزبە كە بریتییە لە حزبی شیوعی چینی. ئایدۆلۆژیا و فكری ماوی و سۆسیالیستی پیادە دەكات. ئەندامی هەمیشەیی ئەنجوومەنی ئاسایشی سەر بەنەتەوە یەكگرتووەكانە. ئەندامە لە ژمارەیەك ڕێكخراوی گەورە و گرنگی جیهانیدا وەك: ڕێكخراوی بازرگانی جیهانی و دووەم وڵاتە لەدوای ئەمریكاوە ، ڕێكخراوی ئۆپێك، ڕێكخراوی بریك، ڕێكخراوی شانگهای، ڕێكخراوی كۆمەڵەی 20 ، و گەلێكی تریش.
لەڕووی ئابوورییەوە:
چین لەماوەی نێوان ساڵانی 1949 تا 1978 سیستەمی ئابووری هاوشێوەی یەكێتی سۆڤیەتی جاران داڕشتبوو كە بەشێوەی سەنتڕالیزم بوو بەشێوەیەك كۆمپانیا و بازاڕی تایبەت و ئازاد نەبوون و سەرمایەی تایبەتیش بوونی نەبووە. دواتر سیستەمی ئابووری تێكەڵاو (حكومی و تایبەت) و تایبەتكردنی زەوی كشتوكاڵی پیادەكرد، بەم هۆیەوە 70جار لە پێشتر گەشەی زیاتری كرد و هانی وەبەرهێنانی دەرەكی درا، چاودێر دەوڵەت كەمبۆوە، گرنگی زیاتر درا بە بازرگانی دەرەكی، گرنگی زیاتر درا بەخوێندن لە ئەمریكا و ئەوروپادا، بەم شێوەیە ئابووری چین گەشەی كردووە. ئابووری چین بەدووەم ئابووری بەهێز دادەنرێت لە جیهاندا. گەورەترین وڵاتی هەناردەكاری كاڵاو كەلوپەلە. دووەم وڵاتی گەورەی هاوردەكاری كەلوپەلە. داهاتی تاك 18119 دۆلارە. كۆی داهاتی ساڵانە 23350230198209 تریلیۆن دۆلارە. ڕێژەی بێكاری زۆر كەمە و دەگاتە 5% لەساڵی 2014دا. رێژەی هەڵاوسان دەگاتە 2.1% لەساڵی 2016دا. لەڕووی گەشتیارییەوە چوارەم وڵاتی جیهانە كە لەساڵی 2009دا 50.9 ملیۆن گەشتیار ڕووی تێكردوە.
چین گەورەترین وڵاتی بێگانەیە كە گەورەترین قەرزی داوەتە ئەمریكا. بەبڕی 5.801 ملیار دۆلار بەشێوەی سەنەداتی گەنجینەیی.
سێهەم وڵاتە كە وەبەرهێنانی دەرەكی تێادایە. و بەهەمان شێوەش وەبەرهێنان لەدەرەوەی چینیش دەكات.و بۆتە 6 مین وەبەرهێن لە دونیادا.
خاوەنی بیرۆكەی ژیاندنەوە و بوژاندنەوە و گەشەپێدانی (ڕێگای ئاوریشمە)كە كیشوەری ئاسیا و ئەوروپا و ئەفریقیا بەیەكەوە دەبەستێتەوە و بەزۆرێك لە وڵاتانی ناوچەكەدا تێپەڕ دەبێت و بەمەش لەڕووی بازرگانی و كەلتوری و فەرهەنگیەوە چین هێندەی تر خۆی بەدونیا دەناسێنێت و لەڕێگەشیەوە هەژموونی خۆی دەسەپێنێت.
لەڕووی سەربازییەوە:
چین خاوەن جبەخانەیەكی ئەتۆمی دانپیادانراوە و یەكەم تاقیكردنەوەی ئەتۆمی لەساڵی 1964دا ئەنجامداوە، و یەكەم مانگی دەستكردیشی لەساڵی 1970دا هەڵداوە بۆ ئاسمان، چین لەساڵی 2003وە بووە سێهەم وڵات كە مرۆڤی ڕەوانەی بۆشایی ئاسمان كردوە.
سوپای ڕزگاری میللی چین یەكەمە لەڕووی خزمەتەوە و گەورەترینە لەسەر ئاستی جیهان و ژمارەی 2.5 ملیۆن سەربازە كە لەخزمەتدان. كە لەهێزی وشكانی و ئاسمانی و دەریایی و ئەتۆمی ستراتیژی پێكهاتووە.
چین دووەم وڵاتە لە ڕووی گەورەیی بودجەی بەرگرییەوە، ساڵی 2009 بڕی 8,77 ملیار دۆلار بووە، بەڵام ئەمریكا دەڵێن چین بڕی بودجەی ڕاستەقینەی بەرگری ئاشكرا ناكات ئەگینا لە ساڵی 2008دا لەنێوان 105 بۆ 150 ملیار دۆلار دایە.
لەڕووی وزەوە
چین لەڕووی بەكارهێنانی وزەوە گەورەترین وڵاتە و بەڕێژەی 70% پشتدەبەستێتە سەر بەكارهێنانی خەڵوز لە وەدەستهێنانی وزەدا، ئەمەش بۆتە هۆی پیسبوونی ژینگە لە ئاو و هەوادا، چین 20-30 شاری هەیە كە پیسترین ژینگەیان هەیە لەسەر ئاستی دونیادا.
لەڕووی تەكنەلۆجیا و زانستەوە
چین دووەم گەورەترین بودجەی هەیە بۆ توێژینەوە و گەشەكردن لە جیهاندا كە 136 ملیار دۆلارە، بەشێوەیەك 926000 توێژەر هەن و لەمەدا تەنها ئەمریكا لەپێشەوەیەتی بە بونی 1.3 ملیۆن توێژەر.
چین گەورەترین بەكارهێنەری مۆبایل و ئەنتەرنێتە لە جیهاندا و 700ملیۆن كەس بەكاریان هێناوە لەساڵی 2009دا.
چین گەورەترین بازاڕی فرۆشتنی ئۆتۆمبێلە لە جیهاندا.
17 زانكۆی بەناوبانگی چین لە لیستی زانكۆ بەناوبانگەكانی جیهاندان.
بەم شێوەیە دەبینین توانا ئابووری و سەربازی و سروشتی و مرۆییەكانی چین گەلێك گەورەن و بەهێزن و هەر ئەمەش وایكردوە كە زۆرێك لە ئەكادیمییەكان و چاودێرە سیاسی و ئابووری و سەربازییەكان چین وەك زلهێزێكی ئایندە ببینن. چونكە چین لەساڵی 1978وە دەستیداوەتە بەرنامە و پلانێكی چاكسازی و سیستەمی بازاڕی تاڕادەیەك ئازادی گرتۆتەبەر، بەم هەنگاوەشی چین بۆتە ئەو وڵاتەی خێراترین هەنگاوی گەشەكردنی لە جیهاندا هەڵهێناوە. چین تا ئێستا و لەگەڵ ئەوەی كە ڕێوشوێنە توندە ئابووری و كۆمەڵایەتییەكانی خاوكردۆتەوە، بەڵام هێشتاش ئازادییە سیاسییەكانی بەپێی یاسا ڕێكخستووە كە توندن و بواری پیادەكردنیان هێشتا زۆر تەسك و تەنگەبەرن، بەڵام تاڕادەیەكی زۆر باش جێگیری سیاسی و ئابووری و ئەمنی تیادا بەرجەستە كراوە، لە سایەی سیاسەتە دیپلۆماتییە هێواش و لەسەرخۆ و بێدەنگەكەیەوە كە ڕێگری كردووە لە خراپبوونی پەیوەندی ناوچەیی و نێودەوڵەتییەكانی و ئەمەش بۆخۆی وایكردووە كە چین بەهێواشی هەنگاو بنێت بەرەو زلهێزبوون و بەهێز بوونی لەسەر گۆڕەپانی دونیادا لەهەموو بوارەكانی سیاسی و ئابووری و سەربازی و فەرهەنگی و وەرزش و كلتوور و زمان و ...هتد.
بەڵام سەڕەڕای ئەم هەموو دەسكەوت و گەشەكردن و بەهێزبوونەش، چینیش وەك هەموو وڵاتێكی تری فرە نەتەوە و ئاین و مەزهەب و، جیاوازی كەشوهەوا و خاك و دیاردە سروشتییەكانی ترە، بێكێشە و سەرئێشە نییە، كە بوونەتە هۆی زیانگەیاندنی گەورە بەتوانا و هێزی چین و بوونەتە هۆی دروستكردنی مەترسی گەورە بۆ ئایندەی چین و پلان و بەرنامەكانی بۆ ئایندە و بۆ بوون بە زلهێزێكی زەبەلاح، لەو كێشانەش بریتین لە: كەمی ئاو، وشكبونەوەی خاك، پیسبوونی ژینگە، توانەوەی ڕووبارە بەستەڵەكەكان، گێژەڵوكەی خۆڵاوی، زیادبوونی دیاردەی بە بیابان بوون كە ساڵانە پانتایی 1 ملیۆن فەدان كە یەكسانە بە 4000 كیلۆمەتر دووجا زەوی لەدەست دەدات.
بۆیە هەموو ئەم كێشە و گرفتانە بوونەتە ڕێگر و ئاڵنگاری گەورە بۆ هەرچی زووتری پێشكەوتن و گەشەكردنی زیاتری وڵاتی چینە، چونكە ڕووبەڕووبونەوەی هەموو ئەم كێشانە پێویستی بەبودجە و توانای مادی و مرۆیی گەورە هەیە كە ئەمەش بۆ خۆی بەزیانی گەورەتر دەشكێتەوە و پێویست دەكات ڕێگە چارەی گونجاو و پێویست و خێراییان بۆ بدۆزرێتەوە.
هۆكاری سەركەوتنەكانی چین لە چیدایە؟
گەلێك هۆكار هەن بۆ ئەم هەموو گەشە و پێشكەوتنە گەورەیە تەنها لەماوەی نزیكەی 70 ساڵدا، ئەوانیش: بوونی بەرهەمێكی زۆر و نرخێكی هەرزان، دەستی كاری هەرزان، ژێر خانێكی باشی ئابووری، ئاستی مامناوەنجی لە تەكنەلۆجیا و شارەزایی و بەرهەمی كوالێتی بەرز تاڕادەیەك. پیادەكردنی سیاسەتێكی ئابووری گونجاوی حكومەت بۆ سەرجەم كەرت و بوارەكان.
هەرزانی نرخی دراوی چینی (یوان)
هەرچەندە تا ئێستا حكومەت و دەوڵەتی چین ڕاستەوخۆ خۆی سەرپەرشتی هەردوو كەرتی( وزە و پیشەسازییە قورسەكان) دەكات، بەڵام لەبەرامبەریشدا ڕێگە و كارئاسانی زۆری كردووە بۆ كەرتی تایبەت، ئەوەتا:
30ملیۆن كۆمپانیای تایبەت هەیە، كە بە ڕێژەی 33 %بۆ 70% بەرشدارن لەبەرهەمی نیشتیمانی گشتیدا.
بازاڕی پشكەكانی چین پێنجەمە لە دونیادا وەك متمانەیەك بە بەهێزی ئابوورییەكەی.
چین پێگەی 29 هەمینی هەیە لە كێبڕكێ نێودەوڵەتییەكاندا. بەشێوەیەك 37 كۆمپانیای چینی چوونەتە لیستی 500 كۆمپانیای گەورە و بەناوبانگی جیهانییەوە (گلۆباڵ فۆرست) لەساڵی 2009دا.
لە 10 كۆمپانیای زەبەلاحی دونیای لەڕووی ئابووری و وزە و بانكی و پیشەسازی و مۆبایلدا چواریان كۆمپانیای چینین.
93% دانیشتوان دەخوێنەوە و دەنوسن. ناوەنجی تەمەن 73 ساڵە. تەنها 10% ی دانیشتوانەكەی لەژێر هێڵی هەژارییەوەن. لەچیندا 825000 كەس زۆر دەوڵەمەندن و 100 ملیۆن كەسیش لە ئاستی مامناوەندی دەوڵەمەندیدان.
لەدوای یابان دووەم وڵاتە لە بەكارهێنانی كاڵای خۆشگوزەرانیدا بەڕێژەی 27.5% لەسەر ئاستی جیهان.
لەكۆتاییدا دەردەكەوێت كە چین چ وەك وڵات و چ وەك كۆمەڵگایەكی خاوەن شارستانییەتی كۆن و دیرێن و خاوەن مێژوو و دەسەڵات و فەرهەنگ و كەلتورێكی دەوڵەمەند و بەم جێگیرییە سیاسی و گەشە ئابووری و بەهێزی سەربازی و ئەتۆمی و فراوانی ڕووبەر و زۆری ژمارەی دانیشتوانی لە ئایندەیەكی نزیكدا ببێتە زلهێزێكی زەبەلاحی زۆر بەتوانا و بچێتە مەیدانی كێبڕكێ لەگەڵ یەكەم زلهێزی دونیادا كە ئەمریكایە و چیدی لە جوغز و چوارچێوەی ناوچەیەك یان كیشوەرێكی بەرتەسك و بچوكدا نەمێنێتەوە و سیاسەتی بێلایەنی و پشوودرێژی وبێدەنگی و كەنارگیری توڕهەڵبدات و بەوپەڕی تواناكانیەوە بێتە ڕیزی یەكەمی كیبڕكێ نێودەوڵەتییەكانەوە و بون و هێز و توانا و مەترسییەكانی خۆی پیشانی هەموانیش بدات و سەدەی بیست یەكەم بكاتە سەدەی خۆی هەروەك چۆن ئەمریكا لەسەرەتای سەدەی بیستەمەوە هێواش هێواش هاتە پێشەوە و جێگەی بە گەورە زلهێزەكانی ئەوكاتی دونیا لە بەریتانیای مەزن و فەڕەنسا و ڕوسیا چۆڵكرد و خۆی كردە یەكەمین و دەمڕاست و بڕیار بەدەست و تاك جەمسەری بەهێزی دونیای سەدەی بیست و تاك ئێستاش زۆر دوور نییە چینیش هەمان ڕۆڵ و هەمان سیناریۆی ئەمریكا دووپات بكاتەوە. بۆیە هەق وایە وڵاتانی ناوچەكە و ئاسیا و كوردیش لەو نێوەندەدا هەر لە ئێستاوە هەوڵی خۆگونجاندن و نزیكبونەوەی زیاتر بدەن لەگەڵ ورچە بەخەبەرهاتووەكەی چیندا، گەر بیانەوێت لەم سەدەیەدا كارێك یا هەنگاوێك بەرەو پێشەوە بنێن و هەوڵبدەن بۆ وەدەستخستنی سەربەخۆیی و دامەزراندنی دەوڵەتی كوردی سەربەخۆ، ئەوەی ئەمریكا و ئەوروپیەكان و ڕوسەكان بۆ كوردیان نەكرد لەسەدەی بیستدا و دوژمنایەتی حكومەتی مەلیك مەحموود و كۆماری مەهاباد و شۆڕشەكانی ئەیلول و نوێی كوردییان دەكرد و تا ئێستاش بەڕەوای نابینن كە كورد وەك نەتەوەیەكی دێرین و مافخوراو و خاك دابەشكراو دوای 100 ساڵ خەبات و قوربانیدان ببێتە خاوەن دەوڵەتی سەربەخۆی خۆی، بەڵكو چینییەكان لەسەدەی بیست و یەكەمدا خەونە لە مێژین و دێرینەكەی بۆ وەدیبێنن.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو