گەمەی نەتەوەكان لە سیاسەتی دەرەكی دا

بەهرۆز جەعفەر

خوێندكاری دكتۆرا لە پەیوەندییە ئابورییە نێودەوڵەتییەكان

كتێبی (لعبە اڵامم) لە ساڵی (1969) دا مایڵزگوبڵاند- Miles Copeland Jr بڵاوی كردۆتەوە، گۆبڵاند لە ڕیزی هەرە باڵاترین ئەفسەرەكانی ئاژانسی هەواڵگریی مەركەزیی ئەمریكا -CIA دا بوە، نوێنەری ئەمریكا بوە لە میسر لە سەردەمی جەمال عەبدلناسردا، هەروەها ئەزمونی كاری لە سوریاو وڵاتانی دیكەی عەرەبی دا هەیە. سەراپا كتێبەكە باس لە پیڵانەكانی ئەمریكا ئەكات لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست لە ساڵی (1953) ەوە كە بەریتانیاو سی ئای ئەی بە ئاشكرا سابونیان خستە ژێر پێی موحەمەد موسەدەق لە ئێران "كە بەهەڵبژاردن هاتبوە سەر حوكم" و كودەتایان بەسەرداكرد، كودەتا لە میسر، لە سوریا، لە عێراق، هەوڵی كودەتا لە ئەردەن،،، ئەم كتێبە هەوڵێكە هاوشێوەكانی مەگەر لە چل ساڵ دوای خۆیدا كەوتبنە بەرباس وەك ڕاپۆرتەكانی ئەمدواییەی "ویكلیكس" ی " ئیدوارد سنودن" و كتێبی "دانپیادانەكانی چەتەیەكی ئابوریی- Confessions of an Economic Hit Man كە نوسەر جون بركنز- John Perkins خۆی یەكێك بوە لە چەتەكانی ئابوریی نێودەوڵەتی لە بانكی نێودەوڵەتی و فیدراڵی دا پایە بەرز بوە.
لە ساڵی (2014) من ئەم كتێبی " لعبە اڵامم" خوێندەوەو، هەمان كات خوێندەوەشم بۆ كرد. زەكەریا محی الدین " جێگیری جەمال عەبدولناسر" پێشەكیەكی بۆ نوسیوە تیایدا ڵایوایە " دواجار ئەبێت هەموو یاریزانەكان پارێزگاری لە یاریگاكە بكەن "مەبەستی لە سیستەمی نێوچەیی و جیهانی یە" چونكە تێكچونی چوارچێوەی یاریگاكە یەكسانە بە جەنگێكی كاولكەر... ڕۆڵی خراپی ئیمپریالیزمی ئەمریكی - فەڕەنسی- بەریتانی لە دوای جەنگی جیهانی دووەمەوە بریتی یە لە ناوەڕۆكی كتێبەكە، كە لەكاتی هەڵگیرسانی بەهاری عەرەبی ساڵی (2011) دا " نعۆم چۆمسكی" ئەم دیاردەی ناڕەزایەتیانەی ڕۆژهەڵات و دەوڵەتانی عەرەبی وەك كاردانەوە بۆ ئیمپریالیزم ناوزەند ئەكاو ناوی ئەنێت "چەكوش وەشاندن" كە ئەو زلهێزانە نزیكەی سەت ساڵی ڕەبەقە دەستیان لە هەناوی رۆهەڵاتدایە و چەكوش ئەوەشێنن لەم ناوچانە هەر لە باشوری ئەفریكاو گامبیاو سیرالیۆن و كینیاو سودانەوە هەتا ئەگاتە سوریاو لیبیاو ئەفغانستان و عێراق و لوبنان و یەمەن و فەلەستین..ئیمپریالیزم یان ئەوەتا بە زەبری هێزو پیڵانگێریی هەواڵگیریی خەریكی كودەتا و داگیركاریی ڕاستەوخۆ بوە، یان ئەوەتا خەریكی دڵداری كردن بوە لەگەڵ دیكتاتۆرە نەوتاوییەكانی ناوچەكەدا. ئەوە بۆیە كاردانەوەی ئەو چەكوش وەشاندنانەی فەڕەنسا لە سوریا لێكەوتەكەی "شارل ئیبدۆ" یە لەناوجەرگەی فەڕەنساو، گواستنەوەی توندوتیژییە بۆ ناوجەرگەی خۆرئاوا.
دۆخی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەر بەتەنها لە ڕووی ئابوریی و نەوت و فرۆشتنی چەك و بایەخی سیاسی و جیۆپۆڵەتیكی و شارستانیەوە گرنگ نەبوە بۆ خۆرئاواییەكان، بەڵكو لە دوای (11ی سێپتەمبەری 2001) یشەوە بووە بە نیعمەتێك بۆ میدیاو ناوەندەكانی بیركردنەوەی جیهان، كە ئەگەر " ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست" نەمێنێت ئیتر " هەواڵی ڕۆژنامەوانی" نامێنێت!. كوردیش لەم هەردەو هەڵەتانەدا بەردەوام لەوپەڕی سەركێشی دا بوەو، لەبەردەم سمێڵی دوژمنەكانی دا هەڵپەركێی كردووە، بێ ئەوەی خوێندنەوەی بۆ ئەم مەتبەخە سیاسی و هەواڵگیرییانە كردبێت...! بۆ باسێكی ئاوەها پرۆسەی فۆرمەڵەبونی چەمكەكان یان شێوازی هاتنی چەمك -Conceptualization" ئێجگار گرنگە، ئەو چەمكانەش " هەواڵگیریی" كە بە چڕی تێكەڵ بە ئاسایشی ئەلیكترۆنی و سێكتەری دیبلۆماسی كراوە لە جیهاندا، "جیۆپۆڵەتیك" كە نەگۆرٍێكی گرنگە و كاریگەری شوێن و هەڵكەوتەیە بەسەر سیاسەتەوە، " بازاڕی ئابوری ئازاد-Free Economic Marketing" كە یەكێكە لە ئارگیۆمێنتە بنچینەییەكانی لیبراڵیزم.
كوردو ئێران: دیاردەی قاسمی سولێمانی!
قاسمی سولەیمانی تەنها فیگەرێكەو هیچی تر، نە كەسی دووەمی ئێران بوەو، نە سێهەم و نە چوارەمیش بوە. فیگەرێكی سەربازیی -ئاینی كارای ئێران بوە لە عێراق و سوریاو لوبناندا. ئەوەی یەكەیە بۆ ئەنەڵایزكردن ئەوانەن كە لە مەتبەخەكەدا سەرقالًی پیًچانەوەو سازكردنن. ئەو بایەخ پێدانە بە "قاسم سولەیمانی" بەتایبەت دوو ساڵ پێش كوژرانی بڵاوكردنەوەی دەنگۆی ئەوەی ئەبێتە كەسی یەكەمی ئێران و ئەبێتە سەرۆكوەزیرانی ئێران، خۆی لەخۆیدا ئامادەكردنی بۆ ئەوەی بە كوشت بدرێت (بە پێی زانیارییەكان، وە بەپێی ئەو فاكتە مێژووییانەی لە كتێبی " لعبە اڵامم" دا هەیە). بەمانایەكی تر ئێران بە ئەنقەست قاسمی سولەیمانی كردبو بە ئەختەبوتی میدیای جیهانی و خستبوە بەر ناوەندە هەستیارەكانی جیهان. تەنانەت (15) ڕۆژ بەر لە كوژرانی سولەیمانی " ئیسماعیل قائائی" جیگیری ئەوكاتی سولەیمانی و سەرۆكی ئێستای فەیلەقی قودس لە ئەفغانستان بوەو، سەرقاڵی گەورەترین كارەكانی ئێران بوە لە ئەفغانستان. بێ ئەوەی هیچ كەسێك ناوی ناوبراویان بیست بێت!. ئەم دیاردەیە لە زانستی كۆمیونیكەیشندا سەر بە " تیۆری ئاوێنە یان دانەوەی كۆمەڵایەتی- Social Mirror Theory" كە دەوڵەتانی خاوەن هەژمون لە سیناریۆكانیاندا ئەیخەنەكار، تیایدا خەڵكی مەترسیی و نۆرمەكانی خۆیان وا ئەناسنەوە یان وا چارەسەر ئەكەن لە رێگەی دیدگاو وێنای ترەوە نەك وێنە ڕاستیەكە. وڵاتانی وەك ئێران و ئەمریكا كە بەردەوام لە ملمڵانێدان هەزاران سیناریۆی ئامادەكراو و نوسراو و بژاردەی ئامادەكراویان هەمیشە ئامادەیە بۆ هەر ڕووداوێك چۆن مامەڵە بكەن...
وەكو ئاكت، سولەیمانی بكەرو بەركاری كۆمەڵێك دیاردەی پڕ لە تونوتیژییە:
بە بڕوای من ڕۆڵی هەرە خراپی سولەیمانی لە ڵاوازكردنی ڕۆڵی دەوڵەت دا بەرجەستە ئەبێت لە ناوچەكەدا، بۆ نمونە: لە یەمەن دەوڵەتێكی لە ناو دەوڵەتێكدا دروست كردبو لە ڕێگەی میلیشیاكانەوە كە هیچ ئەرزشێكیان بۆ سیستەمەكە دا نە ئەنا. لە عێراق و سوریاش بەهەمان شێواز... ئەم بابەتەش لە ڕووی تیۆرییەوە ڕۆحی ئەمریكا ئەكوژێ كە لە پەیوەندییە نێودەوڵەتیەكاندا ڕێبازی سیاسەتی ئەمریكی سەر بە تیۆری ریاڵیزم (Realism Theory)ە، كە جەوهەری فیكرەكەی ڵای (هانس مۆرگینتاو-Hahs Morgenthau) باوكی دامەزرێنەری قوتابخانەكە بریتی یە لە سەنتەركردنی ڕۆڵی دەوڵەت، هەروەها هەموو كاركردنێك لە پێناو (هێز) دا بۆ دەوڵەت و هەموو شتێك لەپێناو سیاسەتی ئاسایشی نەتەوەیی دا بۆ ئەوەش ئەبێت كاراكتەری دەوڵەت بەهێز بێت. ڵای ئەمانە "فەوزا" لە سیستەمی جیهانی دا زۆر باشە، چونكە شتێكی سروشتیەو هەموو دەوڵەتێك ملمڵانێ ئەكات بۆ ئەوەی هێزی خۆی بە دەست بهێنێت، لە ئەنجامدا " سەقامگیریی" جیهانی بۆ هەموان دێتە دی چونكە هەموان هێزیان هەیە. ئێ بەڵام قاسمی سولەیمانی رۆڵی دەوڵەتی لە عێراق و سوریاو لوبناندا سفركردبۆوە، دەوڵەت نەی ئەتوانی لەم ناوچانە ملمڵانێ بكات بۆ بەدەستهێنانی هێزی سیاسی و سەربازی و ئابوریی و دیبلۆماتی خۆی، بۆیە چوارچێوەی یاریگاكە لە ناوچەكەدا لە ڕووخان نزیكبو بوەوە.
كورد لە نێوان بازاڕ و جیۆپۆڵەتیكدا
هەرێمی كوردستان دراوسێی ئێرانەو دۆستی ئەمریكایە. ئێران نەگۆریكە بۆ كورد، بە واتایەكی تر خاكی كوردستان كۆپی پەیستی كۆمپیوتەر نییە ببرێتە ئەمریكای باكور، ئەمەش حوكمی نەگۆڕی جیۆپۆڵەتیكە لە سیاسەتی دەرەوەدا. ئەمریكا و ئەوروپا بۆ هەرێمی كوردستان گرنگیەكەیان لە چەمكی (بازاڕ) دایە، هێشتا لە دوای كۆتایی جەنگی ساردەوە ئەو ملمڵانێیە نەبڕاوەتەوە لە ناو زانایاندا كە ئایا جیۆپۆڵەتیك گرنگە یان بازاڕ؟. بۆ ئەمە نمونەی زۆر هەیە گرنگی هەریەكەیان بسەلمێنێت، نمونەی قەتەر و ئیمارات نمونەی بازارە، نمونەی چین تا ئەندازەیەكی زۆر نمونەی كاریگەری خێرای بازاڕی ئابورییە، بازاڕ و جیهانگیریی ئەگەر برا نەبن ئەوە ئامۆزای یەكدین، یەكێك لە تایبەتمەندییەكانی بازاڕ ئەوەیە سنور ناناسێت، لەوپەڕی جیهانی مۆدێرنەوە بۆ ئەوپەڕی جیهانی سێ بازاڕ كاری خۆی ئەكات، بۆ نمونە ئەكرێت سەماكارو گۆرانیبێژی ئەمریكی " مادۆنا" لە سودان بێت، دۆناڵد ترامپ كاراكتەرێكە لە بازاڕەوە هاتوە، گەورەترین گۆڕانێكیش لە ئاڕاستەكردنی سیاسەتی دەرەوەدا لە ڕێگەی (بازاڕ) ەوە لە مێژووی ئەمریكادا كرابێت " ترامپ" كردویەتی؟. نمونەی ئەوەی ترامپ سیاسەتی دەرەوە لە ڕێگەی " تویتەر" ەوە ئاڕاستە ئەكات. بە پێچەوانەوە جیۆپۆڵەتیك سنورە، پتر لەگەڵ خوێندنەوە ترادیشناڵەكاندا دێتەوە یەك.
ئێران سەرەڕای ئەوەی مێژووییەكی پێنج سەت ساڵەی لە پەیوەندی لەگەڵ بەریتانیا هەیە " لەسەردەمی سەفەوییەكان و شا عەباسی یەكەمەوە بەهێزترین پەیوەندی بازرگانی و ئاوریشمیان هەبوە". لەگەڵ فەڕەنسا پەیوەندیەكی قووڵیان هەبوە. بەڵام بەهەموو تەمەنی ئێران لە زەمانی "شا" ەوە پێشوتریش قاجارەكان، ئێستاش دەستەڵاتی مەلاو ئایەتوڵاكان تەنانەت یەك دێڕیان لە دژی وڵاتانی خۆرئاوا نییە، هیچ بەریەككەوتنێكی فیكریی و ئایدۆلۆژیی ئەوتۆشیان نییە، تەنانەت سوپای قودس كە قاسمی سولەیمانی (21) ساڵ فەرماندەی بوە، بۆ یەك ڕۆژیش لە پێناو (قودس) دا تێ نەكۆشاوە، یەك گوللەیەكی بۆ "قودس" نەتەقاندوە. بەڵكو دوژمنی پلە یەكی ئێران لە ئەفغانستانەوە تا عێراق و سوریاو لوبنان و سعودییە تەنها سووننە و جەماعەت بوەو پەلاماریان داون.

بابەتى پەیوەندیدار بیروڕا

زۆرترین بینراو