كورد لە نێو كەلكەلەی دەوڵەت بوون و كەم ئاگایی ناسیۆنالیزم دا

محەمەد ساڵح سـرێشمەیی

بێگومان بۆ ئەوەی خوێندنەوەو دیراسەیەكی تیۆریانە بۆ هەبوونی دەوڵەتی كوردی بكەین، ناكرێت خۆمان لە خوێندنەوەو دیراسەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و عێراق ببوێرین. تێگەیشتن لە واقعی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مەودای گەیشتن بە داواكاری و بەرجەستەبوونی مافەكانی كورد، كورت دەكاتەوە.
مێژووی دروست بوونی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست مێژوویەكی نوێییە و دەچێتە خانەی مێژووی هاوچەرخ، كە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانی ، جیۆگرافیای جیهان ڕەنگ ڕێژبوو بە قەلەمێكی ڕەش و داهێنانێكی ناسروشتی و بەشێوەیەك قەلەمەكە بەسەر دڵی جیهان دا داهێنراو كاریگەرییە نێگەتیڤەكەی تا ئێستاش هەربەردەوامە، كە بەبێ لەبەرچاوگرتنی دیمۆگرافیاو بەرژوەندی دانیشتوان بەدلی زلهێزان داهێنرا.
بەمەش ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەر لە ئەزەلەوە بە ناكامی لە دایك بوو، لە تێگەیشتنی زۆرێك لە نووسەرە بەناوبانگەكانی جیهانیشدا، تاكە هۆكاری بەش پێنەدانی هەردوو گەلی كورد بە پلەی یەك و گەلی فەلەستین بە پلەی دوو بووە.
پرسیارئەوەیە: تاكەی ئەم ڕۆهەڵاتی ناوەڕاستە هەر ئاوا ناكام و ئیفلیج دەبێت؟!
لە وەڵامدا دەڵێین: لە ١٩١٨ پێش عەرەب و تورك، كیانێكی كوردی هەبوو لە باشووری كوردستاندا، بەڵام هیچ قەوارەو پێكهاتەیەكی سیاسی بەناوی تورك یان عێراق نەبوو! ئەمە ڕەنگە بەشێكی زۆری وەلامی پرسیارەكەبێت.
دەتوانین چاوێكیش بە مێژووی دروست بوونی دەوڵەتی عێراقدا بخشێنین، كاتێك كودستان بەبڕیارێكی كۆمەڵەی گەلان لە١٩٢٥ بەبێ ویستی خەڵكەكەی بە عێراقەوە دەلكێنرێت.
بەشێوەیەكی گشتی ئیشكالیەتی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست لەم كورتە وەڵامەدا سەرنج ڕاكێش دەبێت بە ئاراستەی چارەسەری گەلانی قەبارە گەورە، ڕۆشن مێژوو، بەڵام پەك كەوتوو بەدەستی جیهانگیری و بەرژوەندخوازی و ڕەگەزپەرستی ناشەرعی و هێز سالاری!!
عیراق...! گێتل دەڵێت: "ئەگەر سەروەری ڕەها نەبوو، ئەوا دەوڵەت هەر بوونی نابێت، ئەگەر سەروەریش بەش بەش كرا، ئەوا ئەو كات زیاد لە دەوڵەتێك بوونی دەبێت". نامەوێ بە قووڵی بپرژێمە سەرباسی سەروەری عێراق، بەڵام مایەی تێڕامانە و تەواو ڕوونەكە سەروەری عیراق هەم ڕەها نییە و هەم بەش بەش بووە، پێناسەگەلێك هەن بۆ سەروەری كە پێمان دەڵێن سەروەری سیەفەتەكانی، ڕەهای و گشتگیری و هەمیشەیی و بەش بەش نەبوونی هەیە. هۆكار گەلێكیش هەن بۆ كاڵبوونەوەی سەروەری كە هەمووكات هەڕەشەیەكی گەورەی نوێن لە واقعی سەربەخۆی ئێستای ووڵاتانی جیهاندا، وە یەكێك لە هۆكارە گرنگەكان بەهێزبوونی هەرێمەكانە، لێرەدا هەرێمەكان وەك ئەكتەرێكی نا دەوڵەتی دەتوانن ڕۆڵ بگێڕن، كاتێك هەرێم بەهێز دەبێت ئەوا مەركەز لاواز دەبێت و بەمەش سەروەری مەركەز كاڵ دەبێتەوە، ئەو شێوازەی فیدڕالییەی كە لە عێراقدا هەیە، دەتوانم بلێم ئەگەر كۆنفدڕلیش بێت ئەوا هەر هێندە جیاكاری و دابەشكاری دەسەڵات لە واقعی گوزەرانی نێوان هەرێم و بەغدادا دەبێت.
بۆیە دەتوانین بڵێین هەرێم وەك ئەكتەرێكی نا دەوڵەتی بە پێوەرەكانی دیموكراسی و واقعی و بەرژەوەندی و جیۆپۆلەتیك و جیۆگرافی و دیمۆگرافیدا مافی بە دەوڵەت بوونی هەیە.
پرسیار ئەوەیە: كاتێك كە ئێمەی كورد بە هەموو پێوەرەكان مافی سەربەخۆیمان هەبێت، بەوەی كە هەرسێ ڕوكنەكەی بە دەوڵەت بوون كە خاك، گەل، حكومەتن، ئەمانە بەرجەست بوون، ئەی بۆ ناتوانین سەربەخۆبین؟؟!!
بۆ ناتوانین سەروەری وەك ڕوكنی چوارەم و گرنگ ترین لە پاڵ ئەمانە دابنێین؟!!
هەڵبەت من تاكە چارەسەر و تاكە ڕێگای ستراتیج، لە بەهێزكردنی ناسیۆنالیزمی كوردیدا دەبینمەوە.
ناسیۆنالیزم چییە..؟
بێگومان پێناسە گەلێك بۆ ناسیۆنالیزم لە لایەن تیۆریستان و توێژەرانەوە كراوە،
بە تێگەیشتنی منیش بێت وەك ڕێبوارێكی ڕێگای فێربوون و ئەكادیمیا:
ناسیۆنالیزم ئەو هەستە پەیوەست كەرەیە كە لە نێوان تاك و شتێكی بەرجەستەو نابەرجەستەی واقعی و نا واقعیدا هەیە.
ڕەگ و ڕیشەی ناسیۆنالیزم بۆ چەندین سەدە دەگەڕێتەوە، ئەمە وەك پڕاكتیزەكردنی ناسیۆنالیزم، بەلام ناونانی ناسیۆنالیزم و ناسینی بۆ پاش جەنگی جیهانی یەكەم دەگەڕێتەوە، كوردیش وەك بونەوەرێكی خوا كردە، هەر لە ئەزەلەوە ئەم هەستە سروشتیەی هەبووە و بۆێ هەموو كات سروشتیانە بەڕێگای جیاوازو بە وەسیلەی جیاواز داوای مافی خۆی كردووە.
بە هەلدانەوەی لاپەڕەكانی مێژوو دەبینین بزوتنەوەی ڕزگاری خوازی كوردی شتێكی دروست كردووە بەناوی شوناسی نیشتیمانی كە ئەویش زمان، مێژوو، كلتورو ....
بۆیە دەكرێ بلێین ڕەگەزە گرنگەكانی دروست بوونی ناسیۆنالیزمی كوردی بریتین لە:
١ـ مێژوو: كە ئەمە جێگای بایەخ پێدان و هەلوەستە كردنە و دەكرێ وەك سەرماییەكی گرنگی نەتەوەیی و نیشتیمانی سوودی لێ وەرگرین، چونكە یەكێك لە چاكەكانی مێژوو بۆ ناسیۆنالیزم ئەوەیە كە ڕووداوی ڕاست و ناڕاست لە یادەوەری تاكی كوردستانی دا وەك ڕاستیەكی ڕەها دەنەخشێنێ.
٢ـ بەرژەوەندی نیشتیمانی:ئەمەش ئەو پڕۆسێسە ئالۆزەیە كە بەردەوام مرۆڤایەتی لە زهنی خۆیدا زۆر بایەخی پێدەدات و هەول دەدات بە كەمترین ماندووبون بەدەستی بهێنێت بۆێ پێكەوەژیان و كاری هاوبەش، ئەو بنەمایانەن كە تاكی كورد بۆ پاراستن بەرژەوەنیەكانی خۆی تموحی لەسەر هەلچنیوە.
٣ـانتما‌و نەكردن بە عیراق: شارەزایان و لێكۆلەران دەلێن تاكی كورد هەر لە ئەزەلەوە كە چاو دەكاتەوە وەك مرۆڤێكی بەرەنگاربە عیراقی بوون لە دایك دەبێت،وەلە مێنتەلێتی تاك و كۆمەلگای كوردیش ئەمە زۆر ڕوونە.
٤ـ زمان: ناكرێ باس لە ناسیۆنالیزم بكەین و زمانمان بەسە زمان دانەیەت، ستراتیجیەتی هەر بزاڤێكی ناسیۆنالیستی بریتیە لە دەولەتی نەتەوەیی و زمانی نەتەوەیی،
یەك نەتەوەو یەك زمان ئامانجی ستراتیژی هەموو ناسیۆنالیستەكانە، لە ناو قەواەی یەك نەتەوەدا.
مێژووی زمانی كوردی ڕەگ و ڕیشەی قول و داكوتراوی هەیە، زمانی دەولەتی ماد كە وجودیەتی پێش دەولەتی فورس بووە، زمانی كوردی بووە، هەروەها لە كۆی ٧٠٠٠هەزار زمانی جیهانیدا، ڕیزبەندی ئاخێوەرانی كورد لە پلەی( ٤٠)ەمیندایە!!!
بەلام بە فاكتەری جیاوازەوە تاكو ئێستا لە قالبی زمانی عوام دا ماوەتەوەو نەیتوانیوە ببێتە زمانێكی امپراتۆری،
نابێ ئەوە لە یاد بكەین كە یەكێك لە پایەكانی جیۆپۆلۆتیك و دەولەتداری نەتەویی پاراستنی زمانی خەلكە،
بۆ ئەمەش دەبێت سستراتیجێك بۆ یەك گوتاری و یەك زمانی ستانداردو گواستنەوەی لە قۆناغی عەوامی بۆ امپراتۆری لەلایەن قەلەم بەدەستانی سیاسی و دەولەتمەداراندا جێگای بایەخی زۆربێت.
دەتوانین ناسیۆنالیزمی كوردی بۆ دوو جۆر دابەش
بكەین:
١ـ ناسیۆنالیزمی میللی: ئەم جۆە ناسیۆنالیزمە، تەواو كوردانەیەو وەك بەشێك لەكەلە پووری كوردی سەیر دەكرێت، نە ڕۆژئاواییە كە سەرمایە بنچینەی دروست بوونی بێت، نە ڕۆژهەلاتییە كە كە پڕەنسیپی سڕینەوەی ئەوانی ترو خۆپەرستی بنەمای پیادەكردنی بێت.
بەلكو بنەماكانی گوزارشت لە كەلتوری كوردی و بنەما ئاینیە گونجاوەكان دەكات، ئەمەش ناسیۆنالیزمێكی تەواو ساخلەمەو دەكرێ بكرێتە بناغەی دروست كردنی هەستێكی پەیوەست و بناغەیەكی بەهێزی ناسیۆنالیزمی بۆتاكی كورد.
٢ـ ناسیۆنالیزمی ئایدۆلۆجی: ناكرێ پێناسەی ناسیۆنالیزم وەك ئایدلۆژیایەكی ڕووت بەڕەهای بكەین، بۆ ئەمەش قسەوباسی زۆر هەیە
ناسیۆنالیزم لە خودی خۆیا ئایدۆلۆژیانییە، بەلكو لەلایەن ئایدۆلۆژیای ترەوە تەبەنی دەكرێت.
ئەم جۆرەیان بەهۆكاری چوونەپالی یەك ئایدۆلۆژیاوە دروست دبێت، كە ئەویش تەنهاناسیۆنالیزمی چەپی ڕۆژهەلاتییە، بۆ ئێمەی كورد ئەم جۆرەیان نەك هەرگونجاونییە بەلكو بۆتەمایەی لە دەست چوونی بنەما كلتوری وبەهاگرنگەكانی كۆمەلگاو لەیادچوونەوەی كەلەپووری خۆمان و خزمەت كردنی ئەوانی تر.
قۆناغەكانی ناسیۆنالیزمی كوردی:
١ـقۆناغی پان كوردیزمی پێدەلێن كە ئەم قۆناغە لە دوای جەنگی یەكەمی جیهانییەوە دەست پێ دەكات تاسالی ٣١، ئەم قۆناغە قۆناغێكی زۆر گرنگە،
لەو كاتدا هەستی ناسیۆنالیستی كوردی تەواو لەشوێنی خۆی و تەواو ڕێچكەی ناسیۆنالیزمانەی گرتووە، بەوەی كە داوای دەوەتێكی سەربەخۆ بۆكورد كراوە، بەلام بە فاكتەری هەرێمی و نێودەولەتی و خۆسەپاندن و تەماحكاری و بەرژەوەند خوازی و هێز سالاری ئەم خەونەی كورد لەگۆڕنراوە.
٢ـ قۆناغی ئۆتۆنۆمیزم: ئەم قۆناغە لە ٤٧و لە دوای كۆماری كودستانەوە دەست پێ دەكات، لەم قۆناغەدا ئیرادەی كورد لاواز دەبێت، تەمای بەدەولەت بوون كەم دەبێتەوە، بەوەی كە داوای ئۆتۆنۆمی دەكات لەچوارچێوەی عیراقێكی یەكگرتودا، واتە لەو كاتەوە عیراق وەك دەولەت لەلایەن كوردانەوە هەرس دەبێت، كەتائەوكات وەك پێك هاتەیەكی سیاسی دەولەتی لەلایەن كوردەوە هەرس نەبووبوو! ئەمەش زۆر بە ڕوونی لە شعری شاعیران و نووسەرانی ئەوكاتەوە دیارەكە هۆكاری ئەم هەرسەیان بە ناچاری بووە.
٣ـ قۆناغی فیدرالیزم:
لەم قۆناغە سەرەڕای بێ سەروبەری ئیداری لەهەرێم و سەرەڕای هەژاری و كەمی خزمەت و كێشمە كێشمی زۆری ناوخۆیی بەلام دەكرێ وەك بنچینەی بوون بە دەولەت و خالی بەهێزی سەربەخۆیی سەیربكرێت، لەبەرئەوەی هیچ پەیوەنیەكی دەولەتی لەنێوان باشوری كوردستان و عیراقدا نەمابوو، بەتەواوی دابڕان و گۆشەگیری عیراقیش لەلایەكی تر مەودای بوون بەدەولەتی بۆكورد نزیك كردبوەوە، لەو كاتەشدا ناسیۆنالیزمی كوردی لەو پەڕی نمای خۆیدابوو.سەڕەڕای ئەمانەش كۆمەلێك شێوگی دەولەتی لە هەرێم هاتنە وجوود.
٤.قۆناغی دووای ٢٠٠٣ تا ٢٠١٧: ئەم قۆناغە قۆناغی پاكتاوی ناسیۆنالیزمی یە كە نووسەران و توێژەران ناویان ناوە قۆناغی بە عیراقی بوونەوەی كوردستان، بەوەی كە كورد ئەو ستراكتۆرە دەولەتیانەی كە لەقۆناغی فیدڕالیزمدا بناغەی بۆ دانابوون، زۆر بەئاسانی دەیتوانی بیانگوازێتەوە بۆ سەربەخۆبوون،
بەلام جارێكی تر خستەوە خزمەت بەپڕۆسەی پەیوەست بوونەوەی بەعیراق.
لە كۆتایدادەتوانین بلێین: ئەركی دەسەلات و قەلەم بەدەست و ڕۆشنبیرو ساسەت وان و ئەكادیمیستانە كە فاكتەرەكانی كۆكردنەوەی نەتەوەو هەول دان بۆ دروستكردنی ناسیۆنالیزمێكی بەهێزی كوردی لەئەستۆ بگرن.
وە شایەنی باسە كە بلێین یەكێ لە كێشەكانی ناسیۆنالیزمی كوردی ئەوەیە كە تەواو بە جیهان بینی و میتۆدەوە فۆڕمەلە نەبووە.
نابێ ئەوەش لەیادبكەین كە دیموكراسیەت و نەتەوەو ناسیۆنالیست بوون، لە بازنەیەكی میرنشین گەرایی و حزب گرایی و ناچە گەرایی فۆڕمەلە نابن، بەلكو دەبێت بەیەك دەستی، بە عەقلیەتی دەولەتمەداری و بە دامەزراوەیی كردن هەولەكان بۆ بنیاتنانی ئایدۆلۆ ژیایەكی گونجاو بەئاراستەی بەهێزكردنی ناسیۆنالیزم دا بنرێن.

 

زۆرترین بینراو