غیابی سۆسیۆلۆژیای سیاسیی كۆمەڵگەكان

سمكۆ محەمەد

سۆسیۆلۆژیا واتە(كۆمەڵناسی). ئەو چەمك ‌و تیۆرە گشتگیرەیە كە لق‌ و پۆپی جیاوازی وەك سۆسیۆلۆژیای سیاسی ‌و سۆسیۆلۆژیای ئابوری ‌و سۆسیۆلۆژیای فەرهەنگی ‌و هتد لێ بۆتەوە، قورسترین میتۆدی خوێندنەوەی كۆمەلگەیە و تیۆرێكە بۆ پراكتیك كردن بەسەر ناساندن و هەڵوەشاندنەوەی كۆمەلگە و خوێندنەوە بۆ كولتوورە جیاوازەكان. گرنگترین لقی ئەم تیۆرە ئەوە‌یە كە لەهەموو لقەكانی تر كاراترە‌ و بەسۆسیۆلۆژیای سیاسی ناسراوە، هەندێكجار خوێنەر بەپێی شوناسی نەتەوە و كولتوور خوێندنەوە بۆ كارێكتەرە سیاسییەكان دەكات، هەندێكجاریش بەپێی جیۆگرافیا و رووبەر و شانۆ سیاسییەكە بابەتەكە هەلدەسەنگێنرێ، ئەم تێگەیشتنە پێشتر‌و لەسەدەكانی 17‌و 18 سەریهەڵدا، سەرەتا (جۆن لۆك) لەبەریتانیا 1623-1704‌و (جان جاك رۆسۆ) 1712-1778 لەفەرەنسا داكۆكییەكان لەتیۆرەی فاكتەرە درەونییەكان دەكرد لەنێو كۆمەڵگەدا، پێشتریش (تۆماس هۆبز) 1588- 1679 كه ‌خاوەنی یەكەمین دەقی پەیمانی كۆمەڵایەتییه،‌ ئەم تیۆر‌ی هێنانەدی كۆمەڵگەی نموونەیی پێشكەش كرد، پاشان (مۆنتیسكۆ) 1689-1755 قسەی لەسەر سۆسیۆلۆژیای سیاسی كردووە، بەو مانایەی هەڵبژاردنی سیستمە سیاسییەكان لەسەر بنچینەی ناڕەزایەتیی‌ و نایەكسانی كۆمەڵایەتی خۆی نوێ دەكاتەوە، پاشان (ڤۆڵتێر) رەخنەی لەبارودۆخی كۆمەڵایەتی گرت ‌و بیرۆكەی نیشتیمانی خستەروو، ئەم تێۆرە جیاوازانە، ئەگەرچی كاتێكی زۆری خایاند و كاریگەری نیگەتیڤی لەسەر كۆمەڵگەی رۆژئاوایی دانا، بەڵام توانیتی لەگەل قۆناغەكاندا كۆمەڵگەیەكی تەندرووست و مۆدێرن بەرهەمبهێنێت، وەكو ئەوەی ئێستا فەزڵی هەیە بەسەر تەواوی رۆژهەڵاتدا، بەڵام ئەم تیۆرانە زەمینەیەكی گۆنجاوییان بۆ رۆژهەڵات سازنەكرد، تاكو لەو هەژارییە فكری و ناهۆشیارییە رزگاریان بێت، تاكو ئێستاش لەو فەزا نائاساییەدا دەژین كە فكر چەندین قۆناغی بڕی، ئەوان لە شوێنی خۆیان چەقییان بەستییوە.
دوا بەدوای ئەم شەپۆلە لەبیرمەندانی سۆسیۆلۆژی سیاسی لە رۆژئاوا، بیرۆكەی نوێ هاتەئاراوە، هۆشیاركردنەوە و پەخشكردنی هۆشیاری لەڕێگەی ئابوری، ئەوەی پێی دەگوترێت سامانی میللەتان، كە ئادام سمیس دایهێنا، یان ئەوەی شێوەی بەرهەمهێنانی ئاسیایی پێ دەگوترێ، هەر یەك لە بیرمەندانی وەك (وێڵ دیورانت ‌و جۆرج باڵاندیە‌و دۆركهایمەر) ووردتر لەرۆژئاوا تێڕوانینی جیاوازیان خستە روو، هەروەها لەنێو عەربیشدا بەر لەهەموویان ئەم بیرۆكانە مومارەسە كراوە، كەسێكی وەك (ئیبن خەلدوون 732-808 كۆچی) كه ‌بیرمەندێكی ئیسلامی بوو بنەمایەكی خۆمالی داناوە، لەكتێبە بەناوبانگەكەی كه ‌بە(مقدمە) ناسراوە، باسێكی بنچینەیی كۆمەڵناسیی پراكتیك كردووە بەسەر كۆمەڵگەی عەربیدا، ‌‌ئەو تۆێژینەوەكەی‌ لەسەر شارستانیەت ‌و كولتوور‌و دەوڵەت‌ و سەركرده ‌‌و ئەخلاق ‌و هاوڵاتی ‌و هتد بوو، لێكۆڵینەوەكانی ئیبن خەلدون لەسەر دەمارگرژی‌ و بەدەوەییەت ‌و قۆناغی گواستنەوەیە بۆ شارنشینی كه ‌لەئەنجامدا دەمارگررژی بەرەو لاوازی دەچێت، لەناوەڕاستی سەدەی نۆزدە ‌و بیستەمدا كەسێكی وەك (دكتۆر عەلی ئەلوەردی) لەعێراق سەریهەڵدا‌و جەختی لەسەر پەیوەندییە كۆمەڵایەتیەكان‌ و تاك بەتایبەتی كۆمەلگە بەگشتی كردەووە، هەروەها خویندنەوەیەكی گشتگیر‌و وردی لەسەر تاكی عێراقی كردووە كه ‌لەگواستنەوەی سیستمی بەدەوی بۆ سیستمی دەوڵەتی مۆدیرن چی بەسەر دێت‌ و تاك چۆن رەفتار دەكات، ئەو لەپەراوێزی بۆچوونی جیاوازەوە وای نیشان دەدا ئەم تیۆرەیە بۆ هەر كۆمەڵگەیەك بەپێی كولتوور‌و مێژوو و جوگرافیاكەی خۆی پراكتیك دەكرێت بەسەریدا، ئیدی كولتووری رەسەن ‌و كولتووری درووستكراو لەەكتر جودا كرانەوە.
لەهەردوو بارەكەدا ناكۆكییەكان‌ و دژەكان لەبەرامبەر یەكتردا رادەوەستن، بەپێچەوانەشەوە یەكتر تەواو دەكەن‌، هەر یەكێكیش لەو كولتوورانە جۆرێك لەهاوڵاتی پەروەردە دەكەن‌ و ئامادەی دەكەن، مەعریفە و دژە مەعریفە، بەناڕاستەوخۆ جەهل بەرهەمدێنن، چونكە بەناڕاستەوخۆ كار بۆ ئەوە دەكەن ئەو سیستمەی حاكمە، پێشبڕكێ لەگەڵ كۆمەڵگەدا بكات و نەهێڵێت خەڵك لەو هەژارییە رزگاریان بێت، كۆمەلگەش بەپێی خۆبەرهەمهێنانەوەی لەبورای كولتووری و رۆشنبیری بەگشتی، جارێكی تر لەگەل گەشەی ژیاندا جەهل و هەژاری بەرهەمدێنێتەوە.
بەلەبەرچاوگرتنی ئەو كاریگەییە سیاسییەی سیستمی سەرمایەداری مۆدێرن، ئەو كۆمەلگانە خۆیان بەرهەمهێنایەوە، ئەمە جگە لەوەی حاڵەتێكی تر هەیە كه ‌ئایین توانیویەتی كولتوور جێگیر بكات ‌و چەقبەستووی بكات، وەكو ئەوەی لەنێو عەربستان و بەشێك لە رۆژهەڵات هەیە، بەمەش هەرچی زیاتر هەژاری لەهۆشیاركردنەوەی خەڵك تۆختر كردۆتەوە، چونكە گوتاری ئایینی گوتاری نەگۆڕ‌و زاڵە بەسەر كۆمەڵگەدا، دكتۆر عەلی ئەلوەردی لەكتێبی لێكۆلینەوە لەبنەڕەت‌ و مێژوودا ئاماژە بە رێبازە سیاسی‌ و واقیعی ‌و نەتەوەیی ‌و یاساییەكان دەكات، لەباسی یەكەم‌ و تەوەرەی یەكەمدا ئەلوەردی قسە لەسەر تیۆە سیاسی ‌و سۆسیۆلۆژیەكاندا دەكات، كە ئاراستەی سیاسی دەوڵەت دیاری دەكەن لەمێژووی ئیسلامەوە تاكو سەردەمی مۆدێرنە، هەروەها قسەكردن لەسەر بڕیاری سیاسی ‌و كاردانەوەی لەسەر سۆسیۆلۆژیای كۆمەڵگە، بەشێكی تری موناقەشە كردنی عەلی ئەلوەردی یە لەو كتێبەدا.
دوابەدوای ئەم بیرمەندانە ناسراوترین كۆمەڵناس لەئامریكا سەریهەڵدا، ئەویش (ویلیام گراهام) بوو 1840-1910 ئەو باسی لەسەر كۆنتڕۆڵی كۆمەڵگە دەكرد، دواتر (لستر وارد) یەكەمین كەس بوو یەكێتی كۆمەڵناسانی دامەزراند لەئامریكا، سەرجەم توێژینەكەی لەسەر چاكسازی كۆمەڵایەتی بوو كە لەمافەكانی ئافرەت ‌و پیاوان، ئەویش لەنێو سیستمی كۆمەڵایەتی سیاسییدا خۆی نیشاندەدا كە توانی كاریگەرییەكی زۆر لەسەر سیستمی دەوڵەت دابنێ.(جۆرج زیمێڵ) 1858 -1918 كۆمەڵناسێكی دەركووتوی ئەڵمانی بوو، كەڵكی لەتوێژینەوەكانی (ئەمانوئێل كانت) وەرگرتبوو، لێكۆڵینەوەی لەسەر پەیوەندییەكانی تاك‌ و گروپ كرد، هەروەها (ماكس فیبەر) 1864-1920 كۆمەڵناسێكی ئەڵمانی ‌و هاوسەردەمی (دۆركهایمەر) بوو لەسەدەی بیست، كەڵكی لەهۆكار ‌و دەرەنجامی نێوان دیاردە كۆمەڵایەتییەكان وەرگرت ‌و سوودی لەمیتۆدی بەراوردكاری مێژوویی وەرگرت لەبواری ئیدیۆلۆژیا‌و ئایین، بەتایبەتی لەو بەرهەمەیدا كه ‌بەناوی (ئەخلاقی پرۆتستانتی ‌و سیستمی سەرمایەداری) بڵاوی كردەوە، ئەو تێزە بوو بە میتۆدێكی كارپێكراو. هەموو ئەو بیرمەند‌و فەیلەسوفانە گرنگیان بەچەمكی كۆمەڵناسی داوە بەهەموو لق ‌و پۆپەكانییەوە، هەروەها هەر یەكێكیان لەتێڕوانینێكەوە تەماشای ئەم چەمكەیان كردووە بۆ سیستمی سیاسی ‌و پەیوەندییە كۆمەڵایەتییەكان ‌و تاك ‌و كۆمەڵگە بەگشتی، بەڵام بەپێی هەلومەرجی مێژوویی ‌و جوگرافیا‌و كولتووری كۆمەڵگەكان، تائەو رادەیەی كاریگەری لەسەر سیستمە سیاسییەكانیش دانا كە سیستمی دیموكراسیەتی مۆدێرن‌ و پارلەمانتاری ‌و سیستمی سێنترالیزمی جێكەوتە كرد، كەوابوو ئەگەرچی كۆمەڵگەكان لەسەر مەعریفەی كەڵەكە بووی یەكتر خۆیان دەوڵەمەند كردووە، بەڵام نەتەوە و كۆمەڵگەی دیكە هەن كە هیچ كەڵكیان لەو مێژووانە وەرنەگرتووە، بۆیە هەمیشە لەگەڵ ئالوگۆری سیاسیدا، لەغیابی ئەو سیستە سۆسیۆلۆژییەدا ژیاوە، تاكو ئێستاش ئەم كۆمەڵگەیە كەڵكی لە ئەزموونی نەك هەر سیاسی وەرنەگرتووە، بەڵكو كەڵكی لە ئەزموونی سۆسیۆلۆژی خۆشی وەرنەگرتووە، بەوپێیەی كە كورد لەنێو هەموو گەلاندا ناناسرێتەوە بە كولتوورەكەی و حاڵەتە سۆسیۆلۆژییەكانی، ئەمە هەمیشە غیابەكەی ئەبدەیت كردۆتەوە، هەروەها دوچاری هەژارییەكی كەموێنەی كردووە لە وڵامدانەوە بەو پرسیارەی بۆچی لەشوێنی خۆی چەقی بەستاوە.

 

زۆرترین بینراو