پرۆسەی هەڵبژاردن و جۆرەكانی

تەرزە محەمەد

شارەزایان و پسپۆڕانی ئەم بوارە، چەند جۆرێك هەڵبژاردن لەیەكتر جیادەكەنەوە، لە خوارەوە هەندێكیان زۆر بە كورتی دەستنیشان دەكەین:
*هەڵبژاردنی بەرتەسك: لێرەدا مافی هەڵبژاردن سنوردارەو تەنها بۆ ئەو كەسانەیە كە خاوەنی سەروەت و سامانێكی زۆرن و سەر بە چینی خانەدان و ئەرستۆكراتییەكانن، یان ئاستێكی بەرزی زانستی یا رۆشنبیرییان هەیە و ئەوەی ئەو مەرجانەی تێدا نەبێت، مافی دەنگدانی نییە. بێگومان ئەمە پێشێلكارییەكی ئاشكرای مافی سیاسی هاوڵاتیانە، بە تایبەت ئەوانەی بەهۆی سەختی ژیانەوە، ئەو مەرجانەیان تێیدا نییە.
*هەڵبژاردنی گشتی: پێچەوانەی هەڵبژاردنی موقەیەدەو پابەند نییە بە سەروەت و سامان و ئاستی بەرزی رۆشنبیرییەوە. بگرە هەڵبژاردنێكی گشتی سەرتاسەرییەو هەمو هاوڵاتییەك مافی ئەوەی هەیە تێیدا بەشداربێت، بەو مەرجەی تەمەنی یاسایی تەواوكردبێت كە لە زۆربەی وڵاتاندا 18 ساڵە. ئەم جۆرە لە هەڵبژاردن لە زۆربەی وڵاتاندا كاریپێدەكرێت،
هەڵبژاردنی ئیجباری و هەڵبژاردنی ئازاد: تا ئێستا مشتومڕێكی زۆر لە نێوان لایەنگرانی هەڵبژاردن وەزیفەیە یان مافە هەیە، ئایا هەڵبژاردن پرۆسەیەكی ئیجبارییە یان ئازادو سەربەخۆیە؟ یەكەمیان پێیوایە هەڵبژاردن ئەركە و ماف نییە، بەڵام دووەمیان پێیوایە هەڵبژاردن مافەو ئەرك نییەو خاوەنەكەی دەتوانێت بەشداربێت یان نەبێت و لەوەدا ئازادە. لە دەستوری هەندێك لە وڵاتانی وەك بەلجیكا، ئوستورالیا، لەكسمبۆرگ، هاتووە هەڵبژاردن ئیجبارییە.
هەڵبژاردنی راستەوخۆ: لێرەدا دەنگدەران راستەوخۆ لە نێو كاندیدەكاندا، نوێنەرانی خۆیان هەڵدەبژێرن و دەنگی خۆیان بەو نوێنەرە دەدەن كە متمانەیان پێیەتی.
هەڵبژاردنی ناراستەوخۆ: لێرەدا پرۆسەی هەڵبژاردنەكە بە دوو قۆناغدا تێدپەڕێت، سەرەتا دەنگدەران نوێنەرەكانی خۆیان هەڵدەبژێرن، دواتر ئەو نوێنەرانە هەڵدەستن بە هەڵبژاردن و دەستنیشانكردنی ئەندامانی پەرلەمان یان هەڵبژاردنی فەرمانڕەواكان.
هەڵبژاردنی فەردی: لێرەدا هەڵبژاردنەكە تاكە كەسییە/ فەردییە، واتە وڵات بەسەر چەندین بازنەی هەڵبژاردندا دابەشدەكرێت، بەڵام قەبارەی ئەو بازنانە بچوك و سنوردارە، هەر دەنگدەرێك لەهەر بازنەیەكی هەڵبژاردندا، بۆی هەیە دەنگ بە تەنها یەك كاندید بدات، دواجار ئەگەر ئەو كاندیدە سەركەوتوو بوو؛ دەبێت بە نوێنەری ئەو بازنەیە، دەنگدەر بۆی نییە زیاد لە كاندیدێك هەڵبژێرێت.
هەڵبژاردنی لیست: لێرەدا ژمارەی بازنەكانی هەڵبژاردن كەمترە، بەڵام قەبارەیان گەورەترە، دەنگدەر دەتوانێت دەنگ بە لیستێك بدات كە چەندین كاندیدی لەخۆگرتووە، واتە لێرەدا دەنگدەر راستەوخۆ كەسەكە یان نوێنەرەكە هەڵنابژێرێت، بەڵكو دەنگدەر دەنگ بە لیستەكە دەدات.

زۆرترین بینراو