ئازادی رادەربڕین بەباشترین ئەلتەرناتیڤ و جێگرەوە دادەنرێت بۆ نەهێشتنی تۆندوتیژی و گۆڕینەوەی بە گفتۆگۆ
یەک شەممە, 17 کانونی یەکەم 2017 14:18

ZKW : پارێزەر سەنار شەریف ماستەر لەیاسایی نێودەوڵەتی ,لەدیمانایەكی تایبەتدا لەگەل هەفتەنامەی زاری كرمانجی ئاماژەی بەوەدا " ئازادی رادەربڕین مافێكی بنەڕەتی هەموو مرۆڤێكە بەبێ جیاوازی , هەر بۆیەش لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی وهەرێمایەتی دانی پێنراوە و پارێزگاری لێ كراوە, هەروەها ئەوەشی خستەروو " تەنانەت كۆمەڵگای دیمۆكراسیش هەموو جۆرە رادەربڕینێك قبول ناكات ئەگەر زۆر پێویست نەبێت , نموونەشمان بۆ ئەو دەربڕینانەی كە رێگا پێدراو نین (گۆتاری رق وكینە دژی نەتەوەیەك, ئایینێك یاخۆد هەر گرۆپێك, وەهەروەها گۆتارێك كە هاندانی تێ دابێت بۆ تۆندو تیژی.
ئازادی رادەربرین چیە?
- ئازادی رادەربڕین بە بەردی بناغە (corner stone) (حجر الزاویە)ی هەموو كۆمەڵگایەكی دیمۆكراسی دادەنرێت, هیچ كۆمەڵگا, دەوڵەت ,پارت  یاخۆد گروپێك ناتوانێت ئیدعای دیمۆكراسی بكات بەبێ دان پێدانان بە ئازادی رادەربڕین وەك مافێكی بنەڕەتی بۆ ئەو مرۆڤانەی كە لەژێر سێبەریدا دەژین, كەواتە خۆدی بنەڕەت و لۆژیكی پراكتیزەكردنی دیمۆكراسی  خۆی لە ئازادی رادەربڕیندا وێنا دەكات. ئازادی رادەربڕین بریتیە لە دەرخستنی ئەو بیركردنەوانەی كە لەناو مێشك ودەروونی مرۆڤەوە هەیە بۆ دەرەوە, كەواتە نەهێشتنی قەتیس بوون, كۆن بوون ومردنی بیرە. لە راستیدا كۆمەڵێك تێور و رای فەلسەفی هەن كە شیكردنەوە بو مانا وگرنگی ئازادی رادەربڕین دەكەن, بۆ نموونە (john Stuart mill ) بەوە پێناسەی ئازادی رادەربڕین دەكات كە بریتیە لە رێگایەك بو ئاشكرادكردن وگەیشتن بە راستیەكان, هەروەها (Alexander Meiklejohn) پێی وایە ئازادی رادەربڕین واتا دیمۆكراسی, لەبەرئەوەی لە وڵاتی دیمۆكراسیدا خەڵك پێوەرە بۆ گەیشتن بەدەسەڵات كەوایە دەبێت خەڵك زانیاری هەبێت لەسەر ئەو كەسانەی كە هەڵیان دەبژێرێت, وە ئەگەر ئازادی رادەربڕین نەبێت چۆن بتوانێت ئەو زانیاریانەی بەدەست بكەوێت, هەروەها (lee bollinger) پێی وایە ئازادی رادەربڕین واتا لێبوردەیی, چونكە  بەرپرسان فێری ئەوە دەبن كە بەرگەی رەخنە بگرن و لێبوردەبن, هەروەها (D milo) پێیی وایە ئازادی رادەربڕین واتا كەرامەت و شكۆی مرۆڤ , چونكە كاتێك كە رێگا بە مرۆڤ نەدرێت بە ئازادی بیربكاتەوە و بیروبوچوونی خۆی دەرببڕێت وە بیروبوچوونی تر بەسەریدا زاڵ بكەن ئەوا مانای ئەوەیە كە شكۆی ئەم مرۆڤە شكێنراوە, هەروەها تێورێكی ترمان هەیە كە پێی وایە ئازادی رادەربڕین واتا جێگرەوە بۆ تۆندوتیژی و نائارامی, چونكە كاتێك رێگا بەمرۆڤ نەدرێت ئەوەی لە مێشكی دایە و بیری لێ دەكاتەوە بە زمانی خۆی بگەیەنێتە جیهانی دەرەوە ئەوا لەوانەیە ئەم جارە دەستی بەكاربێنی بو گەیاندن یاخۆد دەركردنی ئەو بیرو ئایدولۆژیایە كە لەمێشكی دایە, وە دواجار تۆندوتیژی دروست دەبێت وە كۆمەڵگا توشی شڵەژان دەبێت, هەر بۆیەش ئازادی رادەربڕین بەباشترین ئەلتەرناتیڤ و جێگرەوە دادەنرێت بۆ نەهێشتنی تۆندوتیژی و گۆڕینەوەی بە گفتۆگۆ.
لەبەر ئەوەی ئازادی رادەربڕین مافێكی بنەڕەتی هەموو مرۆڤێكە بەبێ جیاوازی , هەر بۆیەش لەسەر ئاستی نێودەوڵەتی وهەرێمایەتی دانی پێنراوە وە پارێزگاری لێ كراوە, هەر وەك لە لە مادە 19 ی جارنامەی گەردونی  مافی مرۆڤ دا هاتووە( كەهەموو مرۆڤێك بەبێ جیاوازی ئازادی دەربڕینی رای خۆی هەیە, ئەمەش بریتیە لە ئازادی بڵاوكردنەوە وگواستنەوە وئازادی بەدەستهێنانی بیرورا و زانیاری دەگرێتەوە, بەبێ هیچ دەست تێوەردانێك لەلایەن دەسەڵاتەوە, وە بەچاوپوشین لەسنوورەكان واتا ئەم ئازادیە سنووری وڵاتان ناناسێت بەڵكۆ دەكرێت لە هەر وڵاتێكەوە بو وڵاتێكی تربێت, وەهەروەها بەچاوپۆشین لە رێگا وشێوازەكانی  پراكتیزە  كردنی, واتا دەكرێت لە رێگای قسە, نووسین, وێنە یاخۆد هونەر یا هەر شێوازێكی تر بێت). بەهەمان شێوە لە هەر یەكە لەپەیماننامەی نێودەوڵەتی بۆ مافە سیاسی و مەدەنیەكان, لەسەر ئاستی هەرێمیش هەر یەكە لە پەیماننامەی مافی مرۆڤی ئەوروپی وهەروەها ئەفریقیا و ئەمریكاش دا ئەم مافە وەكۆ مافێكی بنەڕەتی باسی لێكراوە, بەشێوازێكی زۆر نزیك لەوەی كە لەجاری گەردوونیدا هاتووە پێناسە كراوە.
ئایا ئەم مافە رەهایە یاخۆد هیچ كۆت وبەندی هەیە؟
- ئەم مافە هەر چەندیش گرنگ بێت بەڵام كۆت وبەند و وسنووری خۆی هەیە, كە پێویستە رەچاو بكرێن لە پێناو پاراستنی بەرژەوەندی تر.
ئەم كۆت وبەندانە چین وسەرچاوەیان چیە؟ میكانیزم چیە بو ئەو كۆت بەندانە؟
- بێ گۆمان دوڵەتان ئازاد نین لە دانانی كۆت وبەند بە پێی ویست وئارەزووی خۆیان, بۆ ئەم مەبەستە ئێمە ستانداردی نێودەوڵەتی مان هەیە كە لە پەیماننامەی نێودەوڵەتی بۆ مافە مەدەنی وسیاسیەكان (ICCPR)دا هاتووە, بەپێی پەیماننامە نێودەوڵەتیەكان هەر كۆت وبەندێك پێویستە زۆر بەتەسكی شلۆڤەی بۆ بكرێت و بگۆنجێنرێت لەگەڵ ئەم مافە وەنابێت ئەم كۆت وبەندانە خۆدی ئەم مافە بخەنە مەترسیەوە.
بەپێی مادەی 19 ی پەیماننامەی نێودەوڵەتی بۆ مافە مەدەنی وسیاسیەكان, ئازادی رادەربڕین ملكەچە بۆ هەندێ كۆت و بەند, وە هەر كۆت وبەندێك پێویستە لەیاسادا هاتبێت وە پێویستە بێت بۆ پاراستنی ماف و ناوبانگی كەسانی تر, پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی, نیزامی گشتی یاخۆد تەندروستی گشتی یان رەوشت, وە ئەمانەش وەكۆ نموونە نەهاتوون بەڵكۆ هەر ئەمانە لەخۆ دەگرێت نەك زیاتر (علی سبیل الحصر لا علی سبیل المپال) (Restricted Not Open Ended)واتا ناكرێت نموونەی تری بۆ زیاد بكرێت كە ئەمەش گرنگی خۆی هەیە, لەبەرئەوەی رێگانادات بە یاسادانەر كە نموونەی تری بۆ زیاد بكەن و دوا جار پراكتیزەكردنی ئەم مافە بخاتە مەترسیەوە. شایەنی باس كردنە ئەگەر بچینە سەر پەیماننامەی ئەورووپی بۆ مافەكانی مرۆڤ ئەوا دەبینین مەرجی (زەرورەت) زیاتر تەسك كراوەتەوە هەروەك هاتووە كە پێوێستە گرنگ بێت لە كۆمەڵگایەكی دیموكراسی واتا كۆت و بەند هەر ئەوەندە بەس نیە كە گرنگبێت بەڵكۆ ستانداردی (زەرور) لەكۆمەڵگایەكی دیمۆركراسی داناوە, بێگۆمان كۆمەڵگای دیمۆكراسیش هەموو كاتێك قبول ناكات ئەگەر زۆر پێویست نەبێت. نموونەشمان بۆ ئەو دەربڕینانەی كە رێگا پێدراو نینە (گۆتاری رق وكینە دژی نەتەوەیەك, ئایینێك یاخۆد هەر گرۆپێك, وەهەروەها گۆتارێك كە هاندانی تێ دابێت بۆ تۆندو تیژی), بەڵام ئەمەش مەرجی خۆی هەیە بۆ نموونە یاسادانەری ئەمەریكی بۆ ئەم مەبەستە مەرجی ئەوەی داناوە كە پێویستە هاندانەكە بۆ تۆندوتیژیەكی راستەوخۆ بێت نەك تەنیا بیرۆكەیەك بێت كە لەوانەیە تۆندو تیژی بەدوای خۆیدا بهێنێت, هەروەها ووشەی زبڕ و رەق و هەڕەشە ئامێز و ئەو دەربرینانەی كە هەستی مروڤ دەرۆژێنن و رەوشت تێك دەدەن pornography and obscene.
ئایا دەوڵەتان پەیوەستن بەم ستاندرادانەوە؟
- لە راستیدا كێشەكە من زیاتر لە واقیعدا دەبینم وەك ئەوەی لە خۆدی یاسای پەیماننامەكە, چونكە ئەگەر یاسا ودەستووری زۆربەی دەوڵەتان بخوێنینەوە, ئەوا جۆرێك ملكەچی خۆیان بۆ ئەو ستانداردە دەربڕیوە, بەڵام لە واقعدا بەچەندین شێواز پێشیلی ئەم مافە دەكەن, وە من لێرەدا باسی پێشێل كردنێك ناكەم كە راستەوخۆ وبەراشكاوانە بێت بەڵكۆ مەبەستم پێشێل كردنێكە لە رێگای یاساوە دەكرێت واتا خۆدی یاساكان بوونەتە رێگایەك بۆ سەركۆتكردنی ئەم مافە, ئەمەش لە رێگای بەكارهێنانی ووشە و زاراوەی نا روون و ئاشكرا یاخۆد ئەو ووشە و زاراوانەی كە دەكرێت بەشێوازی جیاواز شیكردنەوەیان بۆ بكرێت بۆنموونە (ئاساییشی گشتی, بەرژەوەندیە باڵاكانی وڵات, سەقامگیری سیاسی ...هتد) كەلەراستیدا هیچ كامێك لەمانە پێناسەیەكی دیاریكراوی نیە هەر بۆیەش شتێكی چاوەروان كراوە كە ئەم ووشە و زاراوانە  مەودای دەستێوەردان و بەرتەسك كردنی ئازادی رادەربڕین فراوانتر بكەن بەهۆی ئەوەی كە پێناسەیەكی روون و ئاشكرایان نیە وەدەكرێت بە شێوازی جیا جیا شلوڤەیان بۆ بكرێت, وەهەروەها دەوڵەتان لەرێگای بەكارهێنانی هەندێ یاسا بۆ نموونە یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر  پێشێلی ئەم مافە دەكەن, لەدوای هێرشەكانی 11ی سیبتەمبەر لە نیویۆرك كۆمەڵێك وڵات هەڵسان بە دەركردنی یاسای دژە تیرۆر (anti-terrorism law) كە بەشێوازێكی وا دایان رشت كە كارێگەری نەرێنی دروست بكات لەسەر ئازادی رادەربڕین وە ئەم ئازادیە بەشێوەیەكی بەرچاو تەسك بكات, هەروەك لە ئەمریكا و بەریتانیا بەهۆی ئەم یاسایایەوە كۆمەڵێك ئازادیان بەرتەسك كردەوە, بۆ نموونە یاسای دژە تیرۆری بەریتانی ساڵی 2005 كۆمەڵێك زاراوەی نارووشنی لەخۆی گرتووە وەك (هاندان, هاندانی راستەوخۆ ...هتد). وەهەروەها نموونەی یاسای تریشمان هەیە كە بوونەتە چەكێك بۆ كۆشتنی ئازادی رادەربڕین وەك یاساكانی تایبەت بە ناوزراندن (defamation law) وە یاسای مۆلەت بەخشین بە كردنەوەی دەزگای راگەیاندن و بەخشینی ناسنامەی رۆژنامەنوسی.