ئێسكیش تووشی نەخۆشییە جۆراوجۆرەكان دەبێتەوە

ئێسكیش تووشی نەخۆشییە جۆراوجۆرەكان دەبێتەوە

محەمەد مەحموود- زاری كرمانجی

د: مەقسوود ئیسماعیل پسپۆڕی نەخۆشییەكانی ئێسك لە دیمانەیەكی زاری كرمانجی باس لە نەخۆشییەكانی ئێسك دەكات و زیاتر ئاشنامان دەكات بە نەخۆشییە جۆراوجۆرەكانی و دەڵێت" ئێسك پێكهاتەیەكی پڕۆتینی ماددەكانی كالیسیۆم، پڕۆتین، ماددە مەعدەنییەكان و ....هتد، زۆربەی خەڵك وا فێر كراون كە كەمی ڤیتامین (d) یان هەیە، بەڵام ئەمە راست نییە لەبەر ئەوەی لە كوردستان هەتاو هەیە، هەروەها خەڵك ماست، پەنیر، شیر و هێلكەش زۆر دەخۆن و سوودی لێ وەردەگرن و ئەم ڤیتامینە لەو وڵاتانەدا كێشەی هەیە كە لە 12 مانگدا كەمی خۆریان هەیە و زیاتر تووشی ئێسكە نەرمە دەبن، خواردنی دەرمانەكان بۆ ڤیتامین (d) وەك شوێنگرەوە بەكار دەهێندرێن، بەڵام خواردنە سروشتییەكان زیاتر سوودیان هەیە وەك شیرەمەنییەكان، كوارك، ماسی و زۆر خواردنی تر كە دەوڵەمەندن بەم ڤیتامینە چونكە سەرچاوەی بەهێزبوونی ئێسكن و باشترن لەخواردنی حەبەكان".
 د. مەقسود زیاتر گووتی" ئێسكیش وەك بەشەكانی دیكەی جەستە تووشی نەخۆشییە جۆراوجۆرەكان دەبێتەوە، هەندێكجار دەشكێت، واتە بەردەوام نەبوونی ئێسك لە رێك، جگە لە شكان زۆر نەخۆشی دیكەش هەن بۆ نموونە نەخۆشییەكانی گرانەتا، حەمەماڵتا و سیل، هەروەك چۆن دەچنە ناو سییەكان بە هەمانشێوەش كاریگەری لەسەر ئێسك هەیە، لەبەر ئەوەی ئەو نەخۆشییانەی دەگوازرێنەوە بۆ ناو خوێن  ئێسك تووشی هەوكردن دەكات، بەتایبەت كەسانی بە تەمەن، چونكە ئێسكیان نەرمە، هەروەها ئەو منداڵانەی هەوكردنی لەوزەتێنیان هەیە، میكرۆبەكان لەوێ دەچنە ناو ئێسك و جومگەكانی، ئەوانەی تەمەنیان لە 5 تا 14 ساڵن زیاتر تووشی دەبن و  پێی دەڵێن رۆماتیزمی منداڵان، مۆخی ئێسك كارگەی خوێنە و هاتۆچووی لەناودا دەكات، كاتێك ڤایرۆس دەچێتە ناو ئێسك تووشی هەوكردن دەبێت، شكان هۆكار نییە بۆ ئازاری ئێسك، لەبەر ئەوەی جەستەی مرۆڤی وەك پەیكەر راگرتووە، بەڵام كاتێ دەشكێت خوێنی زۆری لێدەڕوات، بۆیە دەبێتە هۆی ئازار".
لە بارەی جۆرەكانی شكانیشەوە د. مەقسوود گووتی " زۆر جۆری شكان هەن وەك لاری، پانی، كراوە و داخراو  چاكردنەوەیان بەپێی جۆری شكان دەبێ، بەڵام ئەوەی نزیكی جومگەكانە مەترسییان زیاترە، تا وەك خۆی رێك ببێتەوە زۆربەی ئەم حاڵەتانەش نەشتەرگەریان بۆ دەكرێت، بەڵام هێشتاش ئەگەری رەقبوونی هەیە، هەڵگرتنی شتی قورس كاریگەری زۆری هەیە لەسەر بڕبڕەی پشت، لەبەر ئەوەی سكی مرۆڤ بە بڕبرەی پشتەوە راوەستاوە، هەر شتێك  هەڵدەگرین زیاد لە كێشی خۆی كاریگەری لەسەر بڕبڕەی پشت دەبێ، چونكە لە بەینی جومگەكانی بڕبرە كركراگەیەكی تێدایە، هەڵگرتنی قورسایی دەبێتە هۆكاری تەقین و پێی دەڵێن ئینزیلاق، بەڵام ئەوانەی وەرزشوانن جیاوازیان هەیە و   بەرگری لەشیان بەهێزترە، ئەگەر یاریزانێك شوێنێكی بشكێت بەرگری بەهێزترە و زووتر چاك دەبێتەوە، بەڵام بەگشتی چارەسەری شكان بەگوێرەی تەمەنە ئەوانەی منداڵن زۆتر چاك دەبنەوە، زۆر جار كەسێك شان و ملی لە جومگە دەرچووە یا بەردەوام دەردەچیت و ماسووڵكەكانیان شلە بە راكێشان هەندێكجاریش بە نەشتەرگەری دەهێنینەوە".
د. مەقسوود زیاتر دوا" پێشتر بەهۆی نەبوونی پزیشكی پسپۆڕ لە بوارەكانی ئێسك خەڵك پەنایان بۆ بەیتار دەبرد و ئێستاش زۆربەی خەڵك پەنایان بۆ دەبەن، بەڵام ئەمە هەڵەیە لەبەر ئەوەی ئەوان لە خۆیانەوە دەستی لێدەدەن و رایدەكێشن كاتێ دەنگی لێهات وا دەزانن چارەسەر بووە، بەڵام زۆرجار ئەم حاڵەتانە دێنە لای ئێمە كە شكانێكی ئاساییە زوو چارەسەری دەكەین و كەسەكە دوو دڵە و بڕوا ناكات دیسان دەچێتە لای بەیتار و دوای ماوەیەك دێتەوە لای ئێمە دەبینین ئێسكیان كردووە بە دوو پارچە یا بڕبڕەی پشتی ئازاری هەبووە دەماری پشتی گیراوە پێی لەسەر داندراوە و هەر دوو قاچی مردوون، یا زۆرجار بەهۆی بەستنی هەڵەوە نەخۆشەكە تووشی رەشبوونی ئێسك بووە ئەمەش دەبێتە هۆكاری بڕینی لاق و دەست، چونكە هەموو ئەمانە بەبێ گرتنی تیشك ئەنجامدراون، ئێستا لە هەموو شوێنێك پزیشكی تایبەت بە هەموو نەخۆشییەكانی ئێسك هەیە، پێویست ناكات خەڵك پەنا ببەنە بەر بەیتار".
كاتێ كەسێك تووشی شكانی ئێسك دەبێت، شوێنەكە لە نێو گەچ دەگیرێت، لە بارەی كاریگەرییەكانی ئەم لەنێو گەچ گرتەنە د. مەقسوود گووتی" گەچ كردن نابێتە هۆكاری چاك بوونەوە، ئەمە تەنها بۆ نەجوولان بەكار دەهێنین، تایبەت بۆ منداڵان، ئەگەر هەر كەسێك بتوانێت شوێنە شكاوەكە نەجوولێنێت  پێویست ناكات، بەڵام پێش و دوای گێچ كردن پێویستە تیشكی بۆ بگیرێت ئەگەر ئێسك ببێتە چەند پارچەیەكیش یەك دەگرێتەوە".

زۆرترین بینراو