بۆچی دۆخی عێراق سەقامگیر نابێت؟

كارۆخ خۆشناو

بە درێژایی مێژووی دەوڵەتی عێراق، پرسیارێك جێگای هەڵوەستە لەسەركردنە: بۆچی دۆخی عێراق سەقامگیر نابێت؟
وەڵامی ئەم پرسیارە زۆر هەڵدەگرێت، بەڵام پێموایە كۆمەڵێك فاكتەر بوونەتە هۆی ئاڵۆزی و ناسەقامگیری دۆخی عێراق، ئەم فاكتەرانەش قۆناغ لە دوای قۆناغ زیاتر و بەهێزتر دەبن، دەتوانین ئەم فاكتەر و هۆكارانەش پۆڵین بكەین بۆ:
یەكەم فاكتەرە ناوخۆییەكان:
كۆمەڵێك فاكتەر و هۆكاری ناوخۆیی هەن، كە بوونەتە داینەمۆی درێژەپێدانی ئاڵۆزی و ناسەقامگیری عێراق، لەسەروی هەموویانەوە پەراوێزخستن و جێبەجێ نەكردنی دەستووری ئەو وڵاتە، لەلایەن هەموو سەرۆك وەزیرە یەك لە دوا یەكەكانی عێراق، هەر لە (عەلاوی، جەعفەری، مالكی، عەبادی و عبدالمهدی)ـیەوە بگرە، تا دەگاتە (كازمی) دەستووریان پشتگوێ خستووە، دەتوانین بڵێین: تا ئێستا لە كۆی (144) مادەی دەستووری عێراق، نزیكەی (54) ماددەیان جێبەجێ نەكراون، تەنها ئەو ماددانەیان جێ بەجێ كردووە، كە لەبەرژەوەندی خۆیاندا بوون، ئەمەش هۆكاری سەرەكی ئاڵۆزی و ناسەقامگیری عێراقە، لە پاڵ ئەم هۆكارەدا كۆمەڵێك هۆكاری دیكەی ناوخۆیی هەن، وەك نەبوونی (هاوسەنگی، هاوبەشی، سازان) لە نێوان پێكهاتە سەرەكیەكانی (كورد، شیعە، سونە)ـدا، ئەم حاڵەتەش نەك تەنها دوای پرۆسەی ئازادی عێراق، بەڵكو بە درێژایی مێژووی لە (100) ساڵەی دروستبوونی دەوڵەتی عێراقدا هیچ كاتێك (هاوسەنگی، هاوبەشی، سازان) بوونی نەبووە، هەر لەسەردەمی دەسەڵاتی پاشایەتی بگرە تا سەردەمی كۆماری، كاتێك  پێكهاتەی (سونە) دەسەڵاتدار بووە تا ساڵی (2003)، دەبینین (كورد و شیعە) بە هەموو شێوەیەك زەبر و زەنگیان بەرامبەر بەكارهێنراوە و چەوسێنراونەتەوە، دوای (2003)ش ئەم جارە پێكهاتەی (شیعە) بەشێوەیەكی تاكرەوانە دەسەڵات دەگرێتە دەست و دەستوور پشتگوێ دەخات و هەردوو پێكهاتەی (كورد و سونە) دەچەوسێنێتەوە، بۆیە دەبینین دۆخی عێراق بە درێژایی مێژوو قۆناغ بە قۆناغ ئاڵۆزتر بووە و لە ناسەقامگیریەوە بەرەو ناسەقامگیری زیاتر رۆیشتووە، ئەمەش دەرەنجامی هەڵەیەكی ستراتیژی سەدەیەك بەر لەئێستایە لەلایەن زلهێزانی براوەی جەنگی یەكەمی جیهان، كاتێك وڵاتێك بێ (ویست و خواست)ی پێكهاتە سەرەكیەكان (كورد، سونە، شیعە) لە چوارچێوەیەكدا كۆدەكەنەوە و ناوی دەنێن عێراق، ئەمەش هۆكاری شكستی یەك لە دوای یەكی زلهێزەكانە بۆ سەقامگیركردنی عێراق، بۆیە پێموانیە دەرەنجامی ئەم هەڵبژاردنەی دواییش (گۆچانی سیحری) بداتە دەست كەسێك، كە بتوانێت كێشە كەڵەكەبووەكانی (100) ساڵی رابردوو چارەسەر بكات و عێراق بەرەو سەقامگیری ببات.
لەم چوارچێوەیەدا و لەپاڵ ئەم فاكتەرانەی سەرەوە، لە ئێستادا فاكتەرێكی دیكەی ناوخۆیی بۆ ئاڵۆزی و ناسەقامگیری دۆخی هەنووكەیی عێراق بریتیە لە هەبوونی میلیشیاكانی حەشدی شەعبی (بەتایبەت حەشدی وەلائی)، كە بوونەتە هۆكاری ئاڵۆزی و ناسەقامگیری عێراق، چونكە ئەم هێزانە نەخراونەتە ژێر چەتری سوپای عێڕاق و (سیستەمی بەرگری عێراق)، بەڵكو بەردەوام هەرەشەن بۆ خەڵك و دامودەزگا فەرمیەكانی دەوڵەت، هەروەها ئەم هێزانە بە روون و راشكاوی ئەجیندای دەرەكی جێبەجێ دەكەن، واتە وەك پڕۆكسی و بەكرێگیراوی وڵاتانی ناوچەكە (بەتایبەت ئێران) كار دەكەن و عێراقیان كردووەتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی ململانێكان، بۆیە دەتوانین بڵێین" تا ئەوكاتەی حەشدی شەعبی بەم شێوە ناڕێكخراوە (وەك دەوڵەتی قوڵی عێراق) چەك و دەسەڵاتیان هەبێت و بتوانن رۆژانە هێرشی درۆنی و هەڕەشەی گوێبڕین لە (سەرۆك وەزیرانی عێراق و ناوەندە دیبلۆماسی و سەربازیەكان) بكەن، ئەوا دۆخی عێراق سەقامگیری بەخۆیەوە نابینێت.
دووەم فاكتەرە دەرەكیەكان:
راستیەكی حاشا هەڵنەگرە ،كە (سەروەری و سۆڤێرنتی) عێراق نیشانەی پرسیاری لەسەرە، ئەمەش بەهۆی دەستێوەردانی (راستەوخۆ و ناڕاستەوخۆی) دەرەكی لەلایەن وڵاتانی ناوچەكە و جیهان، بەتایبەت (ئێران و ئەمەریكا)، كە فاكتەری سەرەكین بۆ ئاڵۆزی و ناسەقامگیری عێراق، چونكە بەدرێژایی ساڵانی رابردوو عێراقیان كردووەتە گۆڕەپانی یەكلاكردنەوەی كێشەكانیان، بۆیە تا ئەوكاتەی ململانێكانی ئەم وڵاتانە لە گۆڕەپانی عێراق دوور نەخرێنەوە و ئەم دەستێوەردانانە بنبڕ نەكرێن، عێراق سەقامگیری بەخۆیەوە نابینێت.
ئاماژەكان پێمان دەڵێن: لە داهاتووی نزیك و دوویشدا كێشە سیاسی و تایفیەكانی عێراق بەردەوام دەبن، لەبەر ئەوە ئەمەریكا و وڵاتانی ناوچەكەش بە هەستیاریەوە لە دۆخی عێراق دەڕووانن، چونكە هێزە دۆڕاوەكان چەكیان بەدەستە و رازی نین بە دەرەنجامەكانی هەڵبژاردن و رۆژانە خۆپیشاندان دەكەن و هەڕەشەی ئاگرین لە كۆمیسیۆنی هەڵبژاردن و حكومەتی عێراق دەكەن، بۆیە دۆخی عێراق هەستیارە و ئەگەری ئاڵۆزبوونی زیاتر لە ئارادایە، ئەگەر چی كۆتایی هاتنی (ئاژاوە) لە عێراق خەونی ئەمەریكا بووە، هەر بەو ئامانجەش لە ساڵی (2003) رژێمی عێراقی گۆڕی، بەڵام دوای (18) ساڵ خەریكە بۆ ئەمەریكا روون دەبێتەوە، كە عێراق مەتەڵێكی سەرسوڕهێنەرە و بەئاسانی چارەسەر ناكرێت، بۆیە ئەگەرێكی بەهێزە، ئەمەریكا لەپێناو چارەسەركردنی (سەرئێشەی عێراق) ملكەچی واقیعە سیاسیە ئاڵۆزەكەی عێراق نەبێت، بەڵكو بیر لە ئەڵتەرناتیڤێكی دیكە بكاتەوە، ئەویش بەهەرێمكردنی ناوەڕاست و باشوری عێراقە، واتە بە (شێوەیەك لە شێوەكان) گەڕانەوە بۆ پێشنیازەكەی سەرۆك (جۆ بایدن) كە لە ساڵی (2007) پێشكەشی كردووە.
لە كۆتاییدا گرنگە ئێمەی كورد درك بەم قۆناغە هەستیارەی دۆخی عێراق بكەین، بۆیە هەتا زووە پێویستە سەركردە سیاسییەكانی كوردستان هەوڵ بدەن ناوماڵی خۆیان رێك بخەنەوە و خۆیان بۆ هەموو سیناریۆكان ئامادە بكەن، تا بتوانن وەك ئەكتەرێكی نادەوڵەتی ئامادەیی بەهێزیان هەبێت لە ناو هاوكێشە و گۆڕانكاریەكانی عێراق و ناوچەكە، چونكە ئاماژەكان پێمان دەڵێن: كە ئەگەری ئاڵۆزبوونی دۆخی عێراق ئەگەرێكی بەهێزترە لە ئەگەری سەقامگیربوونی دۆخی ئەو وڵاتە، بەتایبەت ئەگەر ئەمەریكا و ئێران لە دانوستانەكانی (ڤیەننا) بۆ نوێكردنەوی رێكەوتنامەی ئەتۆمی گەیشتنە بنبەست، ئەوكات ئەم رەوشە رەنگدانەوەی راستەوخۆی لەسەر ئاڵۆزتربوونی دۆخی عێراق دەبێت، چونكە ململانێكان بە شێوەیەكی راستەوخۆ لە گۆڕەپانی عێراقدا رەنگ دەدەنەوە، بۆیە گرنگە ئێمەی كورد خۆمان بۆ هەموو سیناریۆ و ئەگەرەكان حازر و ئامادە بكەین. 

زۆرترین بینراو